«Ultshyldan» nege jerindik?

«Ultshyldan» nege jerindik?
Ⓒqamshy.kz

«Ultshylmyn» degen sózdi aýyzǵa ala qalsań kók esekke teris mingizetin ne at tonyn ala qashatyndardyń qarasy kóp. Tipti, «ultjandymyn» degeniń jón dep túzetý engizip, qalyptasyp qalǵan qasań túsinikti seniń sanańa da sińirgisi keletinder tabylady. Qazaqtyń tektik tuqymyn qurtýǵa bar kúshin salǵan, aqyl-oı qýatyn otarlap, betindegi qaımaǵyn sypyryp alýǵa tyrysqan Keńestik úkimettiń bizdiń sanamyzǵa ekken 70 jyldyq ýytynyń «jemisi» edi bul. Al ulttyq ıdeıamyzdyń temirqazyǵy sanalǵan, muqym qazaqtyń azattyǵy jolynda qaıratkerlik tanytqan alash arystary bul sózdi qoldandy ma? Derekke quryq salaıyq.

«Qazaq» gazetiniń 1915 jylǵy sanynda J.Tileýlınniń «Ultshyl jigit» degen atpen maqalasy jaryq kóredi. Maqalada ózi de bilim alyp ári Ýfa men Troıskiden muǵalimder aldyrtyp balalardy oqytpaq bolǵan Ahmet Jantalınge qatysty: «Ahmet Kókshetaý hám Qyzyljar – eki ýezde – ult qamyna qaıǵyrǵan birinshi adam»,-dep kórsetedi. Urpaǵymyz saýatty bolsyn dep jarǵaq qulaǵy jastyqqa tımegen Ahmetti nege «Alash» partıasynyń oblystyq komıtetiniń múshesi Jumaǵalı Tileýlın «ultshyl» dep aıtyp otyr?! Bir bul emes. ХХ ǵasyrda jaryq kórgen kóptegen maqalalardan tulǵanyń jeke qasıetin sıpattaýda «ultshyl» uǵymynyń jaǵymdy maǵynada qoldanylǵanyn, tipti, ózgelerden daralap turar artyqshylyq ispetti bolǵanyn baıqaımyz. Dál osy gazette jaryq kórgen «Alash partıasy atynan ýchredıtelnoe sobranıege atalǵan depýtattar» atty hattamada Semeı jáne Aqmola oblystarynan úmitker retinde usynylǵandardyń qatarynan Halel Ǵabbasovty: «Halel stýdent kúnde-aq ultshyl, jınaǵan bilim qazynasyn halyqqa taratýdy ózine borysh sanaǵan hám sol pikirin ispen kórsete bastaǵan qazaqtyń úmitti uly»,-dep sıpattaıdy. Al osy oblystan depýtattyqqa ótken Asylbek Seıitovke: «...jas doktor, qyz minezdi, aq qaǵazdan aq, ultshyl jas»,-dep baǵa bergen. «Ultshyl» dep kórsetilgenderdiń ishinde feldsher, «Qazaq» gazetiniń tilshisi esepti bolǵan Jumaǵalı Tileýlın, Ahmetjan Qozybaǵarov, muǵalim Ábikeı Sátbaev, feldsher Ahmet Raıymbekov, oblystyq qazaq komıtetinde istegen Ǵabıdolla Álibekov, dáriger Ǵaısy Qashqymbaev ta bar. Álde, basyńda noqta, tirsegińde tusaý joq bostandyq úshin janyn saýdaǵa salǵan alash zıalylarynyń bul sózdi qoldanýynda ózgeshelik boldy ma? ХХ ǵasyrda oń kózqarasqa ıe bolǵan bul sózdiń ХХI ǵasyrda «óz ultyńnan ózge ultty tómen sanaý» maǵynasyn berip, óńi teris aınalǵany qalaı?

«Alash aqıyqtary» jınaǵynda da Mánán Turǵanbaıdyń «Ultshyldyq» atty maqalasy basylǵan bolatyn. Endi osy maqaladaǵy «ultshyldyq» uǵymyna toqtalsaq. Ol: «...Ultshyldardyń maqsaty árbir ulttarǵa mádenıet kirgizip, baqyt tańynyń atýyna sebepshi bolmaq. Mádenıet kúsheıgen soń ózderi-aq kisishildik pikirin taýyp alady. Ultshyldar ár jurtty shıelenistirip, qyrylystyrý, óz ulty úshin basqalardy qurban qylý degen oıdan jyraq»,-deıdi. Biraq, osyndaı sony pikirlerdiń bolǵanyna qaramastan ХХ ǵasyrdyń I jartysy qazaq úshin asa qıyn ári qysyltaıań kezeń boldy. Osy sózdi ózderine qarsy qarý etip qoldanyp, qazaqtyń qaımaqtaryn «ultshylsyń» dep sypyryp alǵan, tarıhqa qanmen jazylǵan qasiretti jyldar edi bul. Halyqtyń rýhyn janyshtaǵan, Alashordalyqtardyń ulttyq-demokratıalyq memleket qurýdy kózdegen armandaryn belden basyp, basyn jutqan Keńestik bıliktiń qolastyndaǵy ulttarǵa jasaǵan solaqaı saıasatynyń saldary edi bul.

Al Mánán Turǵanbaı atalmysh maqalasynda qazaqtardy eń birinshi ultshyl etý kerektigin alǵa tartady. «Ultshyldyq(ty) kisishildikti aıyra bilmegen, bas paıdasynan basqany oıyna almaǵan, din húkimi sharıǵatqa bas ıip iske asyrmaǵan, mádenıetten jyraq jatqan qazaq sekildi jurtty salǵannan kópshil qylamyn demeı, áýeli ultshyl qylý kerek»,-degen pikir aıtady. Demek, ultshyldyqtan asyp eldik mádenıet, qazaqta qara basynyń emes, halyqtyń qamyn jeıtinShyen ulttyq múdde jolyndaǵy kúres, memlekette progress paıda bolady eken. Bul joldy tý etip ustap, ár qazaqtyń keýdesine ultshyldyqtyń shoǵyn úrleı alsa Qazaqıanyń kúni jaqyn arada sónbeıtinin bilgen Qudaısyz úkimet áýeli eldi soǵan úgittep, is qylyp júrgen tulǵalardan tazartýǵa tyrysty. Munyń sońy 1937-1938 jylǵy repressıaǵa aparǵany oqýlyǵy juqa, al ózi atan túıege júk bolatyn tarıhymyzdan málim. «Biz tarıhtaǵy oqıǵalardyń derekterin kóp bilemiz, biraq árbir qubylystyń sebebine oı jibermeımiz» (Klıýchevskıı). Álemdik arenada óz ornyn tapqysy kelgen el áýeli qaıtsek memlekettiń mereıin ósirip, halyqtyń ál-aýqatyn jaqsartamyz degen ortaq múdde toǵystyrǵan ultshyldardy kóbeıtýge, ony nasıhattaýǵa kúsh salý kerek. Sonda ǵana Qazaqstannyń damyǵan on eldiń kóshin bastaıtynyna, óz Otanynda otyryp babasy basyn ımegen jerde ózgege tizesin búkpeıtin asqaq rýhty urpaq tárbıelep shyǵatynyna úmit mol.

Shynádil Saltanat

«Qamshy» silteıdi

Pikir aıtý

Pikir qaldyrýshynyń tirkelýi mindetti. KIRÝ / TIRKELÝ


  • 1 apta buryn

    Men de ultshylmyn. Qazaqtardyń jaqsy kıingeni, jaqsy ómir súrgeni, jaqsy mashınalardy mingeni, jaqsy úıde jasaǵany maǵan unaıdy. Men buǵan rahattanamyn - SARY ALMAS

    1
    Perýashevtyń Qarjy mınıstrligimen 2 jyldyq aıtys-tartysynyń núktesi qoıyldy
    23/10 16:54 0 546
    2
    Kaspıı mártebesi - qaýipsizdik kepili
    23/10 14:40 0 241
    3
    Qalamynyń magıasy bolǵan jazýshy kelmestiń kemesine minip kete bardy
    23/10 14:33 0 2734
    Oqýshysy ólse de aýdan mereıtoıyn toılaı bermek
    23/10 14:06 0 6920
    Túrmede ájethana tazalap júrgen fýtbolshylar sportzaldy ańsap júr (vıdeo)
    23/10 13:41 0 1745

    Tanystyrylǵandar

    «24 jasymda óz atymdy da jaza almaımyn»
    «24 jasymda óz atymdy da jaza almaımyn»
    «24 jasymda óz atymdy da jaza almaımyn»
    18 jyl boıy árkimniń qolastynda jumys istep, dalada túnep kelgen.
    03/10/2018 16:49 0 5262
    4 kishkentaı balasymen jalǵyz qalǵan áke burynǵy áıelinen alıment óndire almaı otyr
    4 kishkentaı balasymen jalǵyz qalǵan áke burynǵy áıelinen alıment óndire almaı otyr
    4 kishkentaı balasymen jalǵyz qalǵan áke burynǵy áıelinen alıment óndire almaı otyr
    Anasyna hat joldap otyrǵan bul búldirshinder ony sońǵy ret qashan kórgenderin umytqan.
    05/10/2018 10:23 0 2648
    28 jastaǵy er adam 4 jastaǵy balasyn uryp óltirgen  (vıdeo)
    28 jastaǵy er adam 4 jastaǵy balasyn uryp óltirgen (vıdeo)
    28 jastaǵy er adam 4 jastaǵy balasyn uryp óltirgen (vıdeo)
    Alty balanyń ákesi tórt jastaǵy balasy butyna jiberip qoıǵanyn moıyndamaǵany úshin judyryq jumsaǵan.
    05/10/2018 11:39 0 17222
    30 balam bar dep maqtanǵan paıǵambar bárinen ne sebepti bir kúnde aıyryldy?
    30 balam bar dep maqtanǵan paıǵambar bárinen ne sebepti bir kúnde aıyryldy?
    30 balam bar dep maqtanǵan paıǵambar bárinen ne sebepti bir kúnde aıyryldy?
    Ejelde qarıalar bul suraqty da, suraq qoıýshy adamdy da jaqtyrmaı, «Qudaıǵa shúkir, bar ǵoı, meniki emes Allaniki» dep sanyn atamaı jaýap beretin.
    09/10/2018 11:32 0 9476
    Almatyda jylý maýsymy qashan bastalady
    Almatyda jylý maýsymy qashan bastalady
    Almatyda jylý maýsymy qashan bastalady
    Jańa jylý maýsymyna daıyndyq jumystarynyń barlyǵy belgilengen kestege saı júrýde.
    09/10/2018 15:37 0 1114
    Oralhan Bókeıdiń ustazy Sheraǵańa jazǵany...
    Oralhan Bókeıdiń ustazy Sheraǵańa jazǵany...
    Oralhan Bókeıdiń ustazy Sheraǵańa jazǵany...
    Aǵa! Men Sizdi eshqashanda aty-jónińizben ataǵan emespin.
    10/10/2018 14:07 0 14023
    Astana ákimderi jáne Baqyt Sultanov
    Astana ákimderi jáne Baqyt Sultanov
    Astana ákimderi jáne Baqyt Sultanov
    Osydan týra bir aı buryn taǵaıyndalǵan segizinshi ákim Sultanov myrzanyń ómirbaıanyna kóz júgirtsek, ákimdikterde istep kórmegen eken.
    11/10/2018 10:26 0 3198
    Álemde sońǵy jyldary selfı jasaımyn dep 300 adam jan tapsyrǵan
    Álemde sońǵy jyldary selfı jasaımyn dep 300 adam jan tapsyrǵan
    Álemde sońǵy jyldary selfı jasaımyn dep 300 adam jan tapsyrǵan
    Halqynyń sany 300 mıllıonnan asqan AQSH ekstremaldy selfımen kúresti bastap ketti.
    11/10/2018 15:03 0 3633
    Tanymal zańger tegin quqyqtyq keńes beredi
    Tanymal zańger tegin quqyqtyq keńes beredi
    Tanymal zańger tegin quqyqtyq keńes beredi
    Anyqtama úshin baılanys quraldary 8(7242)70-25-20, 87789255308.
    12/10/2018 11:26 0 1394
    Qazaq toıyna «ózbek erejesi» kerek
    Qazaq toıyna «ózbek erejesi» kerek
    Qazaq toıyna «ózbek erejesi» kerek
    Alık Shpekpaev óziniń Facebook-tegi áleýmettik paraqshasynda asta-tók toıdan bas tartýǵa shaqyrdy.
    19/10/2018 12:26 0 6293
    Qyzyńyz úıde me, álde tabys tabam dep kafe jaǵalap júr me?
    Qyzyńyz úıde me, álde tabys tabam dep kafe jaǵalap júr me?
    Qyzyńyz úıde me, álde tabys tabam dep kafe jaǵalap júr me?
    Daıashylyqqa qyzmetke alý úshin qysqa ıýbka kııýin talap etetin «kastıngshil» meıramhanalar da bar kórinedi.
    19/10/2018 17:44 0 2615
    Nemenege jetisesiń, BZJQ batyr, teńgemiz qunsyzdanyp bara jatyr
    Nemenege jetisesiń, BZJQ batyr, teńgemiz qunsyzdanyp bara jatyr
    Nemenege jetisesiń, BZJQ batyr, teńgemiz qunsyzdanyp bara jatyr
    Sol tárizdi Ázirbaıjanda eń tómengi zeınetaqy $200. Belarýs elinde $186.
    22/10/2018 10:24 0 2481
    Shal – shaıtannyń aty nemese shalǵa minezdeme
    Shal – shaıtannyń aty nemese shalǵa minezdeme
    Shal – shaıtannyń aty nemese shalǵa minezdeme
    QARIа –  Qar jáne Iа degen eki birikken sózden turady.
    22/10/2018 11:06 0 2383
    Kerch kolledjindegi jarylystyń sumdyq kadrlary (vıdeo)
    Kerch kolledjindegi jarylystyń sumdyq kadrlary (vıdeo)
    Kerch kolledjindegi jarylystyń sumdyq kadrlary (vıdeo)
    "Vestı. Krym" telekompanıasy 2018 jyldyń 17 qazanynda Kerch kolledjindegi bolǵan jarylystyń vıdeosyn kórermenge kórsetti.
    22/10/2018 12:01 0 1643