«Ultshyldan» nege jerindik?

«Ultshyldan» nege jerindik?
Ⓒqamshy.kz

«Ultshylmyn» degen sózdi aýyzǵa ala qalsań kók esekke teris mingizetin ne at tonyn ala qashatyndardyń qarasy kóp. Tipti, «ultjandymyn» degeniń jón dep túzetý engizip, qalyptasyp qalǵan qasań túsinikti seniń sanańa da sińirgisi keletinder tabylady. Qazaqtyń tektik tuqymyn qurtýǵa bar kúshin salǵan, aqyl-oı qýatyn otarlap, betindegi qaımaǵyn sypyryp alýǵa tyrysqan Keńestik úkimettiń bizdiń sanamyzǵa ekken 70 jyldyq ýytynyń «jemisi» edi bul. Al ulttyq ıdeıamyzdyń temirqazyǵy sanalǵan, muqym qazaqtyń azattyǵy jolynda qaıratkerlik tanytqan alash arystary bul sózdi qoldandy ma? Derekke quryq salaıyq.

«Qazaq» gazetiniń 1915 jylǵy sanynda J.Tileýlınniń «Ultshyl jigit» degen atpen maqalasy jaryq kóredi. Maqalada ózi de bilim alyp ári Ýfa men Troıskiden muǵalimder aldyrtyp balalardy oqytpaq bolǵan Ahmet Jantalınge qatysty: «Ahmet Kókshetaý hám Qyzyljar – eki ýeze – ult qamyna qaıǵyrǵan birinshi adam»,-dep kórsetedi. Urpaǵymyz saýatty bolsyn dep jarǵaq qulaǵy jastyqqa tımegen Ahmetti nege «Alash» partıasynyń oblystyq komıtetiniń múshesi Jumaǵalı Tileýlın «ultshyl» dep aıtyp otyr?! Bir bul emes. HH ǵasyrda jaryq kórgen kóptegen maqalalardan tulǵanyń jeke qasıetin sıpattaýda «ultshyl» uǵymynyń jaǵymdy maǵynada qoldanylǵanyn, tipti, ózgelerden daralap turar artyqshylyq ispetti bolǵanyn baıqaımyz. Dál osy gazette jaryq kórgen «Alash partıasy atynan ýchredıtelnoe sobranıege atalǵan depýtattar» atty hattamada Semeı jáne Aqmola oblystarynan úmitker retinde usynylǵandardyń qatarynan Halel Ǵabbasovty: «Halel stýdent kúnde-aq ultshyl, jınaǵan bilim qazynasyn halyqqa taratýdy ózine borysh sanaǵan hám sol pikirin ispen kórsete bastaǵan qazaqtyń úmitti uly»,-dep sıpattaıdy. Al osy oblystan depýtattyqqa ótken Asylbek Seıitovke: «...jas doktor, qyz minezdi, aq qaǵazdan aq, ultshyl jas»,-dep baǵa bergen. «Ultshyl» dep kórsetilgenderdiń ishinde feldsher, «Qazaq» gazetiniń tilshisi esepti bolǵan Jumaǵalı Tileýlın, Ahmetjan Qozybaǵarov, muǵalim Ábikeı Sátbaev, feldsher Ahmet Raıymbekov, oblystyq qazaq komıtetinde istegen Ǵabıdolla Álibekov, dáriger Ǵaısy Qashqymbaev ta bar. Álde, basyńda noqta, tirsegińde tusaý joq bostandyq úshin janyn saýdaǵa salǵan alash zıalylarynyń bul sózdi qoldanýynda ózgeshelik boldy ma? HH ǵasyrda oń kózqarasqa ıe bolǵan bul sózdiń HHİ ǵasyrda «óz ultyńnan ózge ultty tómen sanaý» maǵynasyn berip, óńi teris aınalǵany qalaı?

«Alash aqıyqtary» jınaǵynda da Mánán Turǵanbaıdyń «Ultshyldyq» atty maqalasy basylǵan bolatyn. Endi osy maqaladaǵy «ultshyldyq» uǵymyna toqtalsaq. Ol: «...Ultshyldardyń maqsaty árbir ulttarǵa mádenıet kirgizip, baqyt tańynyń atýyna sebepshi bolmaq. Mádenıet kúsheıgen soń ózderi-aq kisishildik pikirin taýyp alady. Ultshyldar ár jurtty shıelenistirip, qyrylystyrý, óz ulty úshin basqalardy qurban qylý degen oıdan jyraq»,-deıdi. Biraq, osyndaı sony pikirlerdiń bolǵanyna qaramastan HH ǵasyrdyń İ jartysy qazaq úshin asa qıyn ári qysyltaıań kezeń boldy. Osy sózdi ózderine qarsy qarý etip qoldanyp, qazaqtyń qaımaqtaryn «ultshylsyń» dep sypyryp alǵan, tarıhqa qanmen jazylǵan qasiretti jyldar edi bul. Halyqtyń rýhyn janyshtaǵan, Alashordalyqtardyń ulttyq-demokratıalyq memleket qurýdy kózdegen armandaryn belden basyp, basyn jutqan Keńestik bıliktiń qolastyndaǵy ulttarǵa jasaǵan solaqaı saıasatynyń saldary edi bul.

Al Mánán Turǵanbaı atalmysh maqalasynda qazaqtardy eń birinshi ultshyl etý kerektigin alǵa tartady. «Ultshyldyq(ty) kisishildikti aıyra bilmegen, bas paıdasynan basqany oıyna almaǵan, din húkimi sharıǵatqa bas ıip iske asyrmaǵan, mádenıetten jyraq jatqan qazaq sekildi jurtty salǵannan kópshil qylamyn demeı, áýeli ultshyl qylý kerek»,-degen pikir aıtady. Demek, ultshyldyqtan asyp eldik mádenıet, qazaqta qara basynyń emes, halyqtyń qamyn jeıtinSHyen ulttyq múdde jolyndaǵy kúres, memlekette progres paıda bolady eken. Bul joldy tý etip ustap, ár qazaqtyń keýdesine ultshyldyqtyń shoǵyn úrleı alsa Qazaqıanyń kúni jaqyn arada sónbeıtinin bilgen Qudaısyz úkimet áýeli eldi soǵan úgittep, is qylyp júrgen tulǵalardan tazartýǵa tyrysty. Munyń sońy 1937-1938 jylǵy repressıaǵa aparǵany oqýlyǵy juqa, al ózi atan túıege júk bolatyn tarıhymyzdan málim. «Biz tarıhtaǵy oqıǵalardyń derekterin kóp bilemiz, biraq árbir qubylystyń sebebine oı jibermeımiz» (Klúchevskıı). Álemdik arenada óz ornyn tapqysy kelgen el áýeli qaıtsek memlekettiń mereıin ósirip, halyqtyń ál-aýqatyn jaqsartamyz degen ortaq múdde toǵystyrǵan ultshyldardy kóbeıtýge, ony nasıhattaýǵa kúsh salý kerek. Sonda ǵana Qazaqstannyń damyǵan on eldiń kóshin bastaıtynyna, óz Otanynda otyryp babasy basyn ımegen jerde ózgege tizesin búkpeıtin asqaq rýhty urpaq tárbıelep shyǵatynyna úmit mol.

Shynádil Saltanat

«Qamshy» silteıdi

Pikir aıtý

Pikir qaldyrýshynyń tirkelýi mindetti. KİRÝ / TİRKELÝ


  • 5 aı buryn

    Men de ultshylmyn. Qazaqtardyń jaqsy kıingeni, jaqsy ómir súrgeni, jaqsy mashınalardy mingeni, jaqsy úıde jasaǵany maǵan unaıdy. Men buǵan rahattanamyn - SARY ALMAS

    1
    Qajygeldın Nazarbaevtyń otstavkaǵa ketýine baılanysty málimdeme jasady (vıdeo)
    20/03 20:25 1 1613
    2
    Qasym-Jomart Toqaev: "Qazaqstan “orys álemi” emes"
    20/03 19:58 0 371
    3
    Ádilet mınıstri elorda ataýyna qatysty: Jeke qujattardy shuǵyl aýystyrýdyń qajeti joq
    20/03 19:04 0 116
    Astanany Nursultan dep ózgertýge qansha aqsha jumsalady?
    20/03 18:40 0 373
    Nazarbaev Astana ataýyn ózgertýge baılanysty: Adam retinde rıza boldym...
    20/03 18:32 0 4141

    Tanystyrylǵandar

    Bankter Úkimetten aqsha alyp, ony halyqqa joǵary paıyzben nesıege berip otyr – ekonomıs
    Bankter Úkimetten aqsha alyp, ony halyqqa joǵary paıyzben nesıege berip otyr – ekonomıs
    Bankter Úkimetten aqsha alyp, ony halyqqa joǵary paıyzben nesıege berip otyr – ekonomıs
    Qazir eldegi bank salasyna qatysty syn aıtýshylar da, janashyr peıilmen aqyl-keńes berýshiler de jetip-artylady
    Aýdıo tyńdaý
    15/03/2019 16:38 0 1999
    Tanymal ánshi ári boksshy "Ertuǵryldyń" ıyǵyna shapan japty (vıdeo)
    Tanymal ánshi ári boksshy "Ertuǵryldyń" ıyǵyna shapan japty (vıdeo)
    Tanymal ánshi ári boksshy "Ertuǵryldyń" ıyǵyna shapan japty (vıdeo)
    Bul týraly ol óziniń feısbýk paraqshasyna jarıalady.
    Aýdıo tyńdaý
    16/03/2019 15:40 0 3284
    "1 sáýirge deıin járdemaqyny surap mazalamańdar"
    "1 sáýirge deıin járdemaqyny surap mazalamańdar"
    "1 sáýirge deıin járdemaqyny surap mazalamańdar"
    Kómek suraı barǵan alty balanyń anasy Janar Ómirbekovaǵa mamandar osylaı keńes beripti.
    Aýdıo tyńdaý
    17/03/2019 19:03 0 488
    Janaıqaı! Baıtursynuly murajaıynyń aýlasy bomjdardyń mekenine aınaldy (foto)
    Janaıqaı! Baıtursynuly murajaıynyń aýlasy bomjdardyń mekenine aınaldy (foto)
    Janaıqaı! Baıtursynuly murajaıynyń aýlasy bomjdardyń mekenine aınaldy (foto)
    Mýzeı sakraldi tizimge ense de, memleket qaramaǵynda joq!
    Aýdıo tyńdaý
    18/03/2019 10:53 0 519
    Qaırat Ábdirahmanov jańa qyzmetke taǵaıyndaldy
    Qaırat Ábdirahmanov jańa qyzmetke taǵaıyndaldy
    Qaırat Ábdirahmanov jańa qyzmetke taǵaıyndaldy
    Darhan Amangeldiuly Satybaldy Qazaqstan Respýblıkasynyń Ózbekstan Respýblıkasyndaǵy Tótenshe jáne Ókiletti Elshisi qyzmetine taǵaıyndaldy.
    Aýdıo tyńdaý
    18/03/2019 12:26 0 950
    "Naýbaıhanada nan da pisedi, jan da pisedi..." Naýbaıhana ataýy qaıdan shyqty?
    "Naýbaıhanada nan da pisedi, jan da pisedi..." Naýbaıhana ataýy qaıdan shyqty?
    "Naýbaıhanada nan da pisedi, jan da pisedi..." Naýbaıhana ataýy qaıdan shyqty?
    Hana – naýbaıhana, asqana, toıhana, meıramhana, ıaǵnı kópshilikke arnaıy as (taǵam) daıyndalatyn jer
    Aýdıo tyńdaý
    18/03/2019 12:44 0 393
    50 500 teńgelik áleýmettik kómekti kimder alady?
    50 500 teńgelik áleýmettik kómekti kimder alady?
    50 500 teńgelik áleýmettik kómekti kimder alady?
    Bul týraly qalalyq máslıhattyń kezekti sesıasynda aıtyldy
    Aýdıo tyńdaý
    19/03/2019 09:37 0 1681
    Polısıadan laıfhak: telefon alaıaqtaryna aldanyp qalmas úshin ne isteý kerek?
    Polısıadan laıfhak: telefon alaıaqtaryna aldanyp qalmas úshin ne isteý kerek?
    Polısıadan laıfhak: telefon alaıaqtaryna aldanyp qalmas úshin ne isteý kerek?
    Telefon arqyly sóıleskende alaıaq adam týysqany bolyp tanysady jáne qylmys jasaǵany úshin polısıa qyzmetkerleriniń ustap alǵanyn aıtady.
    Aýdıo tyńdaý
    19/03/2019 10:35 0 314
    Jyl saıyn 6 myń kóp balaly otbasy pátermen qamtamasyz etiledi
    Jyl saıyn 6 myń kóp balaly otbasy pátermen qamtamasyz etiledi
    Jyl saıyn 6 myń kóp balaly otbasy pátermen qamtamasyz etiledi
    Búgingi tańda 25 mlrd teńgeniń qurylys jobalar tizimi jasaldy
    Aýdıo tyńdaý
    19/03/2019 10:51 0 182
    Berdibek Saparbaev: Jalaqy jyl saıyn kóbeıýi kerek
    Berdibek Saparbaev: Jalaqy jyl saıyn kóbeıýi kerek
    Berdibek Saparbaev: Jalaqy jyl saıyn kóbeıýi kerek
    Bul týraly ol úkimettegi eńbek qatynastaryn retteý sharalary qarastyrylǵan otyrysta aıtty.
    Aýdıo tyńdaý
    19/03/2019 12:22 0 370
    "Nazarbaev ketti" dep jylaǵan balaqaılar (vıdeo)
    "Nazarbaev ketti" dep jylaǵan balaqaılar (vıdeo)
    "Nazarbaev ketti" dep jylaǵan balaqaılar (vıdeo)
    Kishkentaı qyz "atam ketip qaldy" dep jylady. Úlkender "endi jastarǵa jol bergisi kelgen ǵoı.
    Aýdıo tyńdaý
    20/03/2019 09:18 0 3342
    Reseı sarapshylary: Toqaev eshqandaı klanǵa qatysy joq taza adam
    Reseı sarapshylary: Toqaev eshqandaı klanǵa qatysy joq taza adam
    Reseı sarapshylary: Toqaev eshqandaı klanǵa qatysy joq taza adam
    Nazarbaev Qazaqstannyń shynaıy basshysy bolyp bılikte qala beredi.
    Aýdıo tyńdaý
    20/03/2019 11:55 0 815
    Bekbolat Tileýhan: Men ózimdi Nursultan qalasynyń turǵyny retinde sezinip júrgem
    Bekbolat Tileýhan: Men ózimdi Nursultan qalasynyń turǵyny retinde sezinip júrgem
    Bekbolat Tileýhan: Men ózimdi Nursultan qalasynyń turǵyny retinde sezinip júrgem
    Shyǵarmashalyq adamymyz ǵoı, qımastyq sezimi bar.
    Aýdıo tyńdaý
    20/03/2019 12:54 0 5324
    "Toqaev prezıdenttikke keletinin 2013 jyly bilgen..."
    "Toqaev prezıdenttikke keletinin 2013 jyly bilgen..."
    "Toqaev prezıdenttikke keletinin 2013 jyly bilgen..."
    Endigi basty suraq: «Ary qaraı ne bolmaq?
    Aýdıo tyńdaý
    20/03/2019 15:31 0 2787
    Qasym-Jomart Toqaev: "Qazaqstan “orys álemi” emes"
    Qasym-Jomart Toqaev: "Qazaqstan “orys álemi” emes"
    Qasym-Jomart Toqaev: "Qazaqstan “orys álemi” emes"
    Alaıda biz keıbireýlerdiń Qazaqstandy “orys álemine” qosyp qoıatyn tujyrymymen kelispeımiz, bizdiń óz “qazaq álemimiz” bar”.
    Aýdıo tyńdaý
    20/03/2019 19:58 0 371