22 Sáýir, 2020 NEWS

Qytaı semseriniń qynynan sýyrylýy

Qamshynyń elektrondyq poshtasyna tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor, qytaıtanýshy Nábıjan Muqamethanulynan "Qytaı semseriniń qynynan sýyrylýy" atty maqala kelip tústi. Qazaq-qytaı baılanystaryndaǵy jer máselesi, Qytaıdyń álemdik yqpaly týraly jazylǵan maqala mazmuny ózgertilmesten usynylyp otyr.

Kórneki sýret

Elimizdiń elektrondyq aqparat quraldarynda, Qytaıdyń resmı saıttarynda jarııalanǵan memleketimizdiń táýelsizdigi men terrıtorııalyq tutastyǵyna nuqsan keltiretin, tipti elimizdi qaralaıtyn materıaldardyń jarııalanǵanyna qarsy maqalalar jaryq kórip, pikirler aıtyldy. Bul oryndy azamattyq ustanym. Bul másele boıynsha Qazaqstan Respýblıkasy Syrtqy ister mınıstirligi qytaılyq áriptesterine narazylyq bildirip nota joldady. Bul elimizdiń oryndy jasaǵan reaksııasy. «Albasty qabaqqa qaraı basady» degen de sóz bar emes pe?!

 

Qytaıdyń Qazaqstannyń aýmaǵyna talasy HIH ǵasyrdyń ortasynda patshalyq Reseı ımperııasy men qytaılyq Sın ımperııasynyń Qazaq dalasyndaǵy ózara memlekettik shekarasyn aıyrý kezinde bastalǵan bolatyn. Olar memleket shekarasyn delımıtasııalaýdyń prınsıpterine kóp talasqan. Sın ımperııasy jońǵarlardyń atynyń tuıaǵy tıgen jerler Qytaıǵa tán bolý kerek, óıtkeni jońǵarlar Qytaıdyń quramyndaǵy el dese, Reseı ımperııasy qazaqtardyń etnoterrıtorııasy Reseıdiki bolady, sebebi qazaqtar Reseı quramyna engen el degen ýáj aıtty.

 

Aqyry Reseı ımperııasy Sın úkimetin aıtqanyna kóndirip, 1864 jyly orys-qytaı (Chýgýchak) shekara kelisimshartyna qol qoıǵyzǵan. Sodan 1882 jylǵa deıin jáne birneshe qosymsha shekara sharttaryna qol qoıylyp, «endi eki el tatý turady» dep ýádelesken bolatyn.

 

QKP bılik basyna kelgen soń QHR úkimeti, Qytaıdyń «apıyn soǵysynan» (1840-1842j.) keıingi sheteldermen qol qoıǵan kelisimsharttardyń barlyǵy teńsiz jasalǵan shattar, Reseımen jasalǵan shekara kelisimderi de Reseı ımperııasynyń qysymymen qol qoıylǵan, Sın ımperııasynyń basqarýynda bolǵan Balqash kóliniń ońtústigi men shyǵysyndaǵy 440 myń sharshy shaqyrym aýmaqty Reseı jutyp (anneksııalady) qoıdy degen másele kóterip, shekara máselesi boıynsha qaıta kelissóz júrgizýdi talap etti. Biraq oǵan Keńes úkimeti múlde kelispeıdi. Sonymen eki el arasyndaǵy terrıtorııa máselesi KSRO-QHR qatynastary shıelenisken jyldary ýshyǵa túsip, ekijaq bir-birin otarlaýshy dep aıyptap jatty. 1985 jyldan keıingi KSRO elindegi ózgeristerden soń, qos tarap shekara máselesine qaıta oraldy, biraq KSRO-nyń ydyraýy bul máseleni aıaqsyz qaldyrdy.

1991 jyly Keńes odaǵy ydyrap, Qazaqstan qatarly Orta Azııa memleketteri táýelsizdik aldy.

 

Tuńǵysh Prezıdenti Nursultan Nazarbaev 1993 jyly memleket basshysy retinde QHR-ǵa jasaǵan alǵashqy sapary kezinde, qytaılyq áriptesteri memlekettik shekara máselesin qaıta qaraýdy ortaǵa qoıdy. Elbasy da shekara máselesin «keler urpaqqa qaldyrmaý kerek» dep sanady. Sonymen eki tarap ókilderi shekara kelissózin júrgizdi. Nátıjesinde eki memlekettiń basshylary Seıan Szemın men Nursultan Nazarbaev 1998 jyly Qazaqstan aýmaǵyndaǵy talasty ýchaskelerdiń 53%-yn Qazaqstanǵa qaldyryp, 47%-yn Qytaıǵa berýge kelisip, memlekettik shekara máselesin túbegeıli sheshti.

 

Shynymdy aıtsam, sol kezde men HVIII ǵasyrdan bergi Qazaqstan – Qytaı qarym-qatynastaryn zerttep júrgen maman retinde ol sheshimdi ádil bolmady dep sanaǵan edim, qoǵamda da sondaı pikir qalyptasqan bolatyn. Biraq qazir Elbasynyń ol sheshiminiń durys ekenine kózim jetti.

Qazaqstan men Qytaı arasyndaǵy terrıtorııa máselesi nemese shekara daýy osymen aıaqtalýy kerek edi. Biraq sodan beri Qytaıda shyǵyp jatqan tarıhı eńbekterde, joǵary oqý oryndarynyń oqýlyqtarynda, tipti 12 tomdyq «Qytaıdyń tarıhı kartasynda» «Balqash kóliniń shyǵysy men ońtústigi Sın ımperııasynyń basqarý terrıtorııasy» sanaıtyn eski saryn ózgere qoıǵan joq.

Men kezinde ózimniń zertteý eńbekterimde Sın ımperııasy quryǵynyń (bıliginiń) Balqash kóliniń ońtústigi men shyǵysyna jetpegenin, Qazaq handyǵynyń Sın ımperııasynyń vassaly bolmaǵanyn, Sın ımperııasynyń Qazaq handyǵymen derbes memleket retinde saıası-dıplomatııalyq jáne saýda ekonomıkalyq baılanys jasaǵanyn, olardyń Orda kúndelik hattamalary arqyly dáleldegem (bul máselege qyzyǵatyn oqyrmandar bolsa meniń «HVIII-XX ǵasyrlardaǵy qazaq-qytaı baılanystary» 1996 j.; «Qytaıdaǵy qazaqtardyń qoǵamdyq tarıhy (1860-1920)» 2000 j.; «Dıplomatııalyq qatynastar jáne qytaıtaný máseleleri» 2010 jyly baspadan shyqqan eńbekterimdi oqýyna bolady).

Qytaıdyń memlekettik shekara-shebin negizinen Sın ımperııasy qalyptastyrǵan, HIH ǵasyrdyń ekinshi jartysynda anyqtalǵan. Sın ımperııasy – Qytaıdyń Shyǵys-Soltústiginde ómir súrgen Altaı tili júıesindegi jartylaı kóshpendi machjýrler qurǵan (1644) absolıýtty feodaldyq patshalyq. Onyń alǵashqy kezeńinde (HVII- XVIII ǵ.) Qytaıdyń áleýmettik ekonomıkasy sharyqtap damyp, dúnıejúzi IJО́ (GDP)-nyń 30%-yn óndirip, ekonomıka boıynsha álemde 1-shi oryn ustady. Sonymen Qytaı tóńirektegi memleketterge óktemdigin kúsheıtti, tipti Vetnam, Koreıa sııaqty memleketterdi tolyqqandy vassalyna aınaldyryp, onda saıası-áskerı kúshterin ustady.

Qytaı Sın ımperııasy «álemde bar nárseniń bári ózimde bar, eshkimge isim túspeıdi» dep jabyq esik saıasatyn qoldanyp, álemnen oqshaýlandy. 1840 jyly Ulybrıtanııa zeńbireginiń gúrsili Táńir patshalyǵyn tátti uıqysynan shoshytyp oıatty. Sonda ǵana olar óziniń ǵylymı-tehnıkada álemniń artynda qalyp qoıǵanyn qatty sezindi. Sol kezde Anglııanyń jersharynyń qaı jerinde turatynyn biletin adamy da bolmapty.

1885 jyly Fransııa Vetnamnyń soltústigine ornalasqan Qytaıdyń Qara týly áskeriniń byt-shytyn shyǵaryp, 3 myń armııasyn aıdap shyǵyp, Vetnamdy óziniń otaryna aınaldyrdy. Al 1894-1895 jyldary Koreıadaǵy qytaı-japon soǵysynda Qytaıdyń teńiz armııasy kúıreı jeńilip, kemeleri sýǵa batyp ketti. Aqyry Sın úkimeti soǵysty toqtatyp beıbit kelisimge kelýdi ótindi. Sonymen ol soǵysta jeńilgenin moıyndaı otyryp: Koreıanyń táýelsizdigin moıyndady; Qytaıdyń Lıaodýn túbegin, Taıvan jáne onyń tóńiregindegi araldardy Japonııanyń basqarýyna berýge; soǵys shyǵyny úshin 200 mln lıan (liang) aq kúmis tóleýge jáne basqada sharttardy oryndaýǵa maqul bolyp kelisimshartqa qol qoıdy.

Biraq qytaı aqparat quraldary «Vetnamnyń soltústigi, Koreıa tutastaı Sın (Sın ǵana emes, Mın patshalyǵynyń) patshalyǵynyń basqarýynda bolǵan jer» dep aıta almaıdy. Vetnam Qytaımen talasyp kelgen – Parasel araldarynan sońǵy jyldary munaı ıgere bastady. Oǵan Qytaı anda-sanda áskerı kemelerin jiberip baqylap qaıtýdan aryǵa bara almaı otyr. Sebebi, Vetnam onda Reseımen birlesip munaı ıgerip jatyr. Koreıa elderine de ondaı sózder aıtpaıdy, óıtkeni Ońtústik Koreıada AQSh-tyń Zymyranǵa qarsy bazasy ornalasqan. Al Soltústik Koreıanyń Atom bazasy Qytaıǵa jaqyn jerde tur, olardyń qytyǵyna tıse «kórge birge kirýge daıyn». Condyqtan olardy tym ashyqtyrmaı, ashýlandyrmaı ustaýǵa májbúr bolyp otyr.

Sońǵy jyldary Qytaıdyń elektrondy aqparat quraldarynda Reseıdiń Qıyr Shyǵysy, Mońǵolııa, Qazaqstan, odan ári Jerorta teńizine deıingi keńistikke baǵyttalǵan agressııalyq meterıaldar udaıy jarııalanyp keledi. Mysaly, 2013 jyly 5 naýryzda «Pýtın qatty ashýlanatyn boldy: Orystyń eki úlken aımaǵy Qytaıǵa oralady» degen taqyrypta maqala jarııalanyp talqyǵa tústi. Saıtta maqala avtorlary kórsetilmegenimen onyń belgili deńgeıdegi mamannyń qolynan shyqqany anyq baıqalady.

Atalmysh maqalada: «Qazir 2 mln Qytaı azamaty Reseıdiń Qıyr Shyǵysyna baryp turaqtady. Qytaı turǵyndary saıası jaqtan ózin-ózi basqarý talabyn qoıatyn bolsa, Reseıdiń Qıyr Shyǵysynyń ońtústik bóligi, HIH ǵasyrdyń ortasyndaǵy jaǵdaıǵa qaıtyp barady (Qytaıdyń qaramaǵyna demekshi –N.M.).

Qazir aqyryndap sezdirmeı ekonomıka men jyljymaıtyn múlikterdi ıelene beretin bolsaq, is júzinde Qıyr Shyǵys Qytaıdyń otaryna (kolonııasyna) aınalady. Reseıdiń Qıyr Shyǵysyn Qytaıdyń shıkizat otaryna aınaldyrý – ekonomıkalyq jaqtan olardy Reseıden tolyǵymen bólip jiberý bolyp tabylady.

Bul aımaqtyń ekonomıka boıynsha Qytaı rynogimen tikeleı jalǵastyrylýy – Reseıdi Japonııadan, ASEAN memleketterinen, AQSh pen Kanadadan bólip tastaý. Bolashaqta Qıyr Shyǵys ekonomıkasyn Qytaıǵa shyrmap tastaý kerek.

Qytaıdyń álemdik ekonomıka men saıasatyndaǵy yqpalynyń óse túsýine baılanysty, Amýr ózeni jaǵalaýy aımaqtaryn bolashaqta kúshteý tásili arqyly Qytaıdyń terrıtorııasyna qaıta oraltý qajet» deıdi. Oǵan ún qosýshylar: «....qazir Japonııa jáne basqa memlekettermen talasty terrıtorııalardy sheship alamyz, odan soń Qıyr Shyǵysqa qaıta oralamyz» deıdi, ashyqtan ashyq.

2017 jyly Qytaı saıtynda «Mońǵolııa parlamentinde keıbir depýtattar Qytaıǵa qaıta oralamyz («gui hui») dep edi, Qytaı qabyldamady» degen materıal jarııalanǵan. Sol jyly jazda men Beıjınde ótken «Qytaıtaný jáne zamanaýı Qytaı» atty halyqaralyq konferensııaǵa qatystym. Osy konferensııaǵa Mońǵolııadan kelgen «Ulanbatyr Konfýsıı ınstıtýtynyń» dırektorynan atalǵan máseleni suradym. Ol «ondaı usynys bolýy múlde múmkin emes» dedi.

2018 jyly kóktemde Qytaıdyń Áskerı Akademııasynyń jas ınspektorynyń oqyǵan leksııasy ǵalamtordy sharlap júrdi. Onda áskerı ınspektor Álem kartasyn ilip qoıyp, bir top kýrsanttarǵa dáris oqıdy, oqyǵanda kartany nusqap turyp bylaı deıdi: «mynaý Baıkal kóli, mynaý Balqash kóli, anaý Kaspıı teńizi, anaý Jerorta teńizi, bul keń-baıtaq dala – Qytaıdyń ejelgi terrıtorııasy, ataqty aqynymyz Lı Baı osy Balqash kóliniń mańynda týǵan, bul jerlerde bıologııalyq resýrstar óte mol, osy jerlerdi qaıtaryp alýymyz kerek!». Bul sózge tyńdaýshylar shabyttanyp, dúrkirep shýlap qolshapalaqtap qoldap otyr.

Eki-úsh kúnniń aldynda qytaıdyń bir zııalysy: «Koronovırýstan AQSh kúıreıdi, endi onyń elý shtaty óz aldaryna derbestenip ketedi, onyń keıbireýleri Qytaıǵa qosylýdy talap etedi» degen maǵynada materıal taratqan. Bulardyń bári «Qazaqstan Qytaıǵa qashan qosylady?», «Qazaqstandaǵy Lı Baıdyń urpaqtary jerimen Qytaıǵa qosylýdy ańsap otyr» degen sııaqty paradokster. Bular áste demokratııalyq elderdiń sóz bostandyǵynan shyqqan jel sózder emes. О́ıtkeni QHR – bir partııalyq totarıtarlyq memleket, sońǵy jyldary QKP aqparattyq baqylaýdy barynsha kúsheıtken, mıllıondaǵan «Internet saqshylary» táýligine jumys jasaıdy, QKP-nyń ıdeologııasyna, memlekettiń saıası baǵytyna qaıshy keletin bir sóılem, bir sózdi qalt jibermeı qaǵyp tastap otyrady. Olaı bolsa, BUU-nyń zańyna qaıshy, QHR óziniń dıplomatııalyq «bes prısıpine» de kereǵar keletin, álem beıbitshiligine zııandy ekspansııalyq nasıhattardyń Qytaıdan taraı berýin qalaı túsinýge bolady? Sońǵy jyldardaǵy Qytaı saıasatyndaǵy ózgeristerdiń astaryna tereń úńilsek, ony túsiný onsha qıynǵa túspeıdi.

QHR-dyń áleýmettik ekonomıkasynyń sharyqtap damýy sońǵy qyryq jyldan bergi reforma jáne ashyq esik saıasatynyń nátıjesi. Osy reformanyń bas ınjeneri Den Sıaopın QHR-dyń syrtqy saıasatyna: «syr bildirmeý, damı túsý» (tao guang yang hui, you suo zuo wei); «Biz eshqashan bastamashy bolmaımyz, bul memlekettiń negizgi saıasaty. Bul bastamany biz alyp júre almaımyz, oǵan kúshimiz de jetpeıdi» degen prınsıpti belgilegen bolatyn. Alaıda QKP HIH sezinde «Qytaı halqy ornynan turýdan baıýǵa, baıýdan kúsheıýge» qadam basý saıasatyn qabyldady. Sondaı-aq álemge bastamashy bolyp, adamzat taǵdyrynyń ortaq qaýymdastyǵyn qalyptastyrýdy kózdedi. Dúnıejúzi óndirisiniń 30%-yn óndiretin, álemde ekinshi oryndaǵy ekonomıkalyq iri memleketke aınalǵan Qytaı, endi «semserdi qynnan sýyratyn» («liang jian») kez keldi dep otyr. Sondyqtan QKP-nyń qatty jáne jumsaq kúshterge súıenip, álemge jetekshilik etý jolynda kúresip jatqan jaǵdaıynda joǵarydaǵydaı pikirler onyń negizgi saıasatyna qaıshy kelmeıdi. Sondyqtan ondaı materıaldar jarııalandy jáne jarııalana beredi.

 

Alaıda oǵan qarap, «oıbaı, Qytaı soǵys ashqaly jatyr» dep dúrligýge, jaý shaqyrýǵa negiz joq. Ol pikirler tek Qytaı semseriniń qynan sýyrǵandaǵy jarqyly ǵana, psıhologııalyq tamyr basý oıyny, odan soǵys oty laýlaı qoımaıdy.

 

Qytaı men Qazaqstan arasyndaǵy qarym-qatynastar eki jaqtyń ulttyq-memlekettik múddeleri negizinde qalyptasqan, eki eldiń ekonomıkasy birin-biri tolyqtyratyn erekshelikke ıe. Sondyqtan Qazaqstan – Qytaı arasynda ornaǵan ózara dostyq yntymaqtastyq qatynastar áli de óz jalǵasyn taba beretini sózsiz.

2019 jyly Ýhannan taraǵan Koronovırýs kimniń kim ekenin jáne ózimizdiń qandaı ekenimizdi tanytty. Bul indet aıaqtalǵan soń álemdik qaýymdastyqtar qaıta uıymdasady, beıne birinshi jáne ekinshi dúnıejúzilik soǵystan keıingi jaǵdaı sııaqty. Ekonomıkalyq jahandaný barynsha álsireıdi. Men  2003 jyly «Jańa ǵasyr jáne Qazaqstandaǵy oralmandar máselesi» atty maqalamda HHI ǵasyrda oryn alatyn tendensııalarǵa boljam jasaǵan edim. Sonda: «BUU-nyń bedeli tómendeıdi, AQSh sııaqty nomeri ekinshi, úshinshi sýperderjavalardyń Halyqaralyq zańdardy aıaqqa basý qubylystary oryn alady. BUU ara túsedi, ózara qol qoıǵan kepildik kelisimder qalqan (qorǵaıdy) bolady deý – tym aqkóńildik bolatyn sııaqty» deppin (//Qazaq eli. 2003, №16, 3 b.). «Jamannyń aıtqany keledi» degendeı, álemdik tájirıbe meniń sol boljamdarymnyń durystyǵyn dáleldegendeı.

 

Sondyqtan áli de aıtarym – myna almaǵaıyp zamanda, tipti de kez kelgen qaǵaz júzindegi kelisimsharttarǵa, aýyzeki aıtylatyn dostyqtarǵa senip arqany keńge salýǵa bolmaıdy.

 

Árıne, Qazaqstan qorǵansyz ashyq-shashyq jatqan ıen dala emes («Uly dala eli» desek, keıbireýler solaı túsinip qaldy-aý meımin), myqty qorǵanys kúshi bar, Ujymdyq qaýipsizdik kelisimshart uıymy (ODKB) sııaqty ortaq qorǵaný júıesi bar memleket. Degenmen Qazaqstan áli de ulttyq baqýatty memleket qurýǵa qulshynýy kerek. Ortaǵasyrlyq emes, zamanaýı órkenıetti halyq tárbıeleýge, jańa ótkir ǵylymı-tehnologııalardy meńgergen memleketke aınalý baǵytynda qulshyna jumys jasaýy qajet dep oılaımyn.

Nábıjan Muqamethanuly,

tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor

Ilmek sózder: qazaq-qytaı baılanysy

Qate tapsańyz, qajetti bólikti tańdap ctrl+enter basyńyz.

Banner

Pikir qaldyrý

pikir