"Jalǵan patshalar" oqýlyqqa nege engizilmegen?

"Jalǵan patshalar" oqýlyqqa nege engizilmegen?
ⒸZebra.today

Ádette Esim han tusyndaǵy memleket tarıhyna kóz júgirtseńiz jıyrma jylǵa sozylǵan qazaq-buhar soǵysyn, oırattarmen qaqtyǵysty jáne Tursyn hannyń búligi týraly oqısyz. Alaıda siz «Jalǵan Ábdiǵappar» týraly estip kórdińiz be?

Táýekel hanymyzdyń Orta Azıa joryǵy bárimizge jaqsy tanys. Buhara túbindegi urysta aýyr jaralanǵan han hál ústinde Tashkentke jetkizilip, sonda baqılyq saparǵa attandy. Aǵasynyń qaıǵysynan qan jutqan Es-Muhamed áskerdegi bılikti óz qolyna aldy.

Sonymen, Máskeýde Borıs Godýnov, al Túrkistanda Esim han taqqa otyrdy. Alaıda artynsha bes-alty jyldan keıin Godýnov dúnıeden ótip taqty onyń uly II  Fıodor ıelendi. Biraq bul jas jigittiń taǵdyry tragedıamen aıaqtalyp, bıligi birneshe aılarǵa ǵana sozyldy. Bir qyzyǵy osy tusta eki memlekette de «jalǵan patshalar» paıda bola ketti.

Soǵys áli júrip jatty. Al bılik basyna kelgen Esimniń aldynda qordalanǵan máseleler kóbeıdi. Shyǵysta oırattar udaıy qaýip tóndirip turdy, Edil men Jaıyqtaǵy jut, noǵaılardyń qazaqtan bólinip kóship ketýi. Endi mine Buhar taǵyna jaıǵasqan Baqı-Muhamedtiń áskeri qazaq jerine kele jatyr. 20 jylǵa sozylǵan qazaq-buhar soǵysynyń alǵashqy epızodtary osylaı bastalǵan edi.

Buhar ámiri jaıdan-jaı shabýylǵa shyqqan joq. Bul Baqı-Muhamed degen adam saraı tóńkerisinen keıin bılikke kelgen. Jastyǵyna qaramaı bizdiń Táýekel hanymyzǵa aıtarlyqtaı qarsylyq kórsetip, qamalyn qorǵap qalǵany jáne bar. Buharda shaıbanıler áýleti joıylyp, endi jańa áýlet, ashtarhanıler (orystar Astrahandy jaýlap alǵanda qashyp kelgen handar tuqymy) bıligi ornady.  Baqı-Muhamedtiń úkili úmiti bar edi. Ámirshiniń bul úmiti úı ishine úı tigýge árekettengen qaraqalpaq bıleýshisi «Jalǵan Ábdiǵappar» bolatyn. Áıtpese, keshe ǵana oısyraı jeńilip, Buharaǵa qashqan ózbekterde qazaqtarǵa qarsy joryqqa shyǵatyn áleýetti kúsh joq edi.

Arasy birneshe jyl ǵana aıyrmashylyǵy bar demeseńiz, Reseıde «Jalǵan Dmıtrıı», al Qazaq handyǵynda «Jalǵan Ábdiǵappar» paıda boldy. Bul ýaqytta eki memleket gúldený shaǵyna aıaq basqan-dy. Reseı aınalasyndaǵy shaǵyn knıazdyqtardy biriktirip, Qazan, Astrahan men Sibirdi jaýlaǵanda, Qazaq handyǵy rý-taıpalardyń basyn qosyp, qaraqalpaq, qyrǵyz ben noǵaıdy, Sibirden bólingen qazaq rýlaryn endi qol astyna biriktirgen tusta osyndaı shyrǵalańǵa tap boldy.

Sonymen «jalǵan patshalar» altyn taqqa qonjıa ketti. Jalǵan Dmıtrıı Máskeýdi, al Jalǵan Ábdiǵappar Túrkistandy bıledi. Al qarapaıym halyq zańdy patshanyń kim ekenin túsine almaı dal boldy. Jalǵan patshalardyń halyqty ózine sendire bilýi oıyn júristerin múlde shatastyryp jiberdi. Ábdiǵappar degen bul adam qaraqalpaq ortasynan shyqqan, Syr boıyndaǵy usaq bıleýshilerdiń biri edi. Jergilikti halyqqa ózin Shyńǵys hannyń urpaǵymyn dep tanystyrǵan ol jalǵyz Túrkistandy emes, Tashkentpen qosa Saıramdy da qaratty. Al Esim han ózine tıesili bılikti ala almaı, bar ýaqytyn syrtqy jaýmen kúresýge jumsady. Esimniń syrtqy jaýlarmen kúresýge kúshin sarp etýi  Jalǵan Ábdiǵappardyń janyna maıdaı jaqty. Osylaısha Máskeý men Túrkistan saraıy «jalǵan patshalar» mekenine aınaldy. Endi qaıtpek kerek degen oı eki eldi de mazalady. Osyny paıdalanǵan kórshi elder qaýip tóndire bastady. Reseıge Polsha qysym kórsetse, Qazaq handyǵyna Buhar áskeri basyp kirdi. Esińizde me, osydan 17 jyldaı buryn Táýekel hannyń nemere inisi Oraz-Muhamed orystarǵa tutqynǵa túsip, Máskeýge jóneltilgen edi ǵoı. Mine, sol hanzadamyz jat elde taqqa kóterilip, Qasym qalasynyń hany atandy. Esim han qazaq jerinde «Jalǵan Ábdiǵapparmen» kúresip jatsa, nemere inisi Oraz-Muhamed Reseıde Jalǵan Dmıtrıımen arpalysty. Taǵy da uqsastyq pa?

Samarqannan aýyr áskermen shyqqan ózbekter Tashkentke betteıdi. Bul kezde Tashkentte qazaq sultany Keldi-Muhamed bılik etip otyrǵan-dy. Tashkent ámirshisi qalyń eldi shaqyryp úlgermeıdi nemese qajet dep tappasa kerek. О́zine tıesili qazaq, qurama, qyrǵyz ben qataǵannan ásker jınap soǵysqa ázirlendi. Eki jaqtyń áskeri Aıǵyr-Jar degen jerde kezdesip, Buhar áskeri tym-tyraqaı qashty. О́ksheleı qýǵan qazaq qosyndary Samarqanǵa deıin tópelep, úlken oljamen Tashkentke qaıtyp oralady. Bul jıyrma jylǵa sozylǵan qazaq-buhar soǵysynyń tek bastamasy bolatyn.

«Meni qum basady, sý shaıady dep qoryqpa. Eger sen rasymen jaqut bolsań, túbi jarqyraısyń»

Shyǵys danalyǵy

Arada birneshe jyl ótpeı jatyp qarapaıym halyq shynaıy jaqutty kórip, al «jalǵan patshalardyń» beti ashyla bastady. Esim han Jalǵan Ábdiǵappardyń dalalyq qosyna basyp kirip, qylyshpen shaýyp óltirdi. Arada bir jyl ótpeı jatyp  ózin IV Ivannyń kishi ulymyn dep tanystyrǵan Jalǵan Dmıtrıı de ajal qushty. Reseıde keıinnen birneshe Jalǵan Dmıtrııler bolǵanymen olar resmı taqqa otyrmady. Qazaq ordasyna qaıtadan Orda-Ejen, al Reseıde Romanovtar áýleti bılik basyna keldi. Osy oqıǵadan keıin Aral men Syrdy mekendegen qaraqalpaqtar Esim hanǵa tolyq táýeldilikke tústi. Bul biz keltirgen bir ǵana oqıǵa.

Oılap qarasańyz, mektep oqýlyqtary «SSRO» men «bolshevıkke» tolyp tur. Oǵan aparyp, bitpeıtin «pleným-sezъdi» jabystyra bergenshe, ash baladaı jáýteńdegen handyq kezeńniń kemis-qutyǵyn túgendeıtin kez kelgen sıaqty.

Bul bizdiń, qazaqtyń tarıhy. Bul úshin eshqandaı memleket bas qatyrmaıdy. Álde sol baıaǵysha árkimge bir telmeńdep, «sheteldik ǵalymdar ne deıdi eken» dep solardyń aýzyn baǵyp júrmiz be?

Rysbek Ramazanuly

«ÁLEM HALYQTARY JAZÝSHYLARY ODAǴYNYŃ» múshesi

«Qamshy» silteıdi

Pikir aıtý

Pikir qaldyrýshynyń tirkelýi mindetti. KIRÝ / TIRKELÝ


  • 1 apta buryn

    17 jyldan buryn degendi túsinbedim

    1
    Keshegi Qaıratym rýxtanǵan alańda búginde shyrsha tur...
    16/12 22:57 0 208
    2
    Men alańǵa ólim izdep barǵan joq edim ǵoı - Erbol Sypataev
    16/12 17:25 9 3103
    3
    "Basqa amaldyń joq bolǵanyn halyq túsinse eken..." - Elbasy (vıdeo)
    16/12 16:51 0 2437
    Qazaqstandyq ánshi-bokser qarsylasyn nokaýtpen jeńdi
    16/12 16:35 0 1467
    "Eki ańyz adamnyń kezdesýi": Sheteldik sýretshi Dımashtyń tańǵajaıyp sýretterin jarıalady (foto)
    16/12 16:10 11 1677
    Belgili kompozıtor kóz jumdy
    16/12 12:32 0 836
    Elimizdi táýelsizdik merekesimen alǵashqylardyń biri bolyp quttyqtaǵan – Google
    16/12 12:26 11 431
    Almatyda táýelsizdik qurbandaryn eske aldy
    16/12 11:40 0 779
    Totalıtarızm jaǵdaıyndaǵy tarıh sovettik rejımdi qoldaıtyn fýnksıany oryndady
    16/12 10:52 0 310
    "T" tańbasyndaǵy táýelsizdik
    16/12 01:16 0 595

    Tanystyrylǵandar

    Máýlen Áshimbaev Táýelsizdik kúnin atap ótýde kásipkerlerdi belsendilik tanytýǵa shaqyrdy
    Máýlen Áshimbaev Táýelsizdik kúnin atap ótýde kásipkerlerdi belsendilik tanytýǵa shaqyrdy
    Máýlen Áshimbaev Táýelsizdik kúnin atap ótýde kásipkerlerdi belsendilik tanytýǵa shaqyrdy
    Bul týraly «Nur Otan» partıasy Tóraǵasynyń Birinshi orynbasary óziniń Facebook-tegi paraqshasynda jazǵan
    06/12/2018 14:26 0 2288
    Shyńǵys qaǵan men Abylaı hannyń týlary nege aq bolǵan?
    Shyńǵys qaǵan men Abylaı hannyń týlary nege aq bolǵan?
    Shyńǵys qaǵan men Abylaı hannyń týlary nege aq bolǵan?
    Biz qazir ádilettiń aq týy «Aq baıraqty» tý etip kóterýge ylaıyqpyz ba? Ol bólek áńgime...
    07/12/2018 10:58 0 3198
    Astanada Zamanaýı Qazaqstan sýretshileri ıllıýstrasıalaǵan katalogtyń tusaýkeseri bolyp ótti
    Astanada Zamanaýı Qazaqstan sýretshileri ıllıýstrasıalaǵan katalogtyń tusaýkeseri bolyp ótti
    Astanada Zamanaýı Qazaqstan sýretshileri ıllıýstrasıalaǵan katalogtyń tusaýkeseri bolyp ótti
    2018 jyldyń 7 jeltoqsanynda Astana Ulttyq akademıalyq kitaphanasynda  Zamanaýı Qazaqstan sýretshileri ıllıýstrasıalaǵan katalogtyń tusaýkeseri bolyp ótti
    08/12/2018 12:20 0 596
    Shymkentte "azandy durys shaqyrmadyń", - dep 5 jastaǵy balany uryp óltirgen (foto)
    Shymkentte "azandy durys shaqyrmadyń", - dep 5 jastaǵy balany uryp óltirgen (foto)
    Shymkentte "azandy durys shaqyrmadyń", - dep 5 jastaǵy balany uryp óltirgen (foto)
    Jan saqtaý bólimine aýyr hálde túsken 5 jastaǵy bala qaıtys boldy
    09/12/2018 03:37 0 16702
    Ata-babamyz júrip ótken jol
    Ata-babamyz júrip ótken jol
    Ata-babamyz júrip ótken jol
    Elbasynyń «Uly dalanyń jeti qyry» maqalasyn oqyp shyqqan qalyń jurtshylyq ujym bolyp, halyq bolyp talqylaýǵa kiristi
    10/12/2018 10:50 1 2171
    Tuıyqqa tirelgen tergeý isiniń artynda túrikter tur ma?
    Tuıyqqa tirelgen tergeý isiniń artynda túrikter tur ma?
    Tuıyqqa tirelgen tergeý isiniń artynda túrikter tur ma?
    Reseı bıliginiń pozısıasy ýaqyt ótken saıyn álsireı túsýde.
    Aýdıo tyńdaý
    11/12/2018 15:30 0 2031
    Ataqty "Tıtanıkti" oryndaǵan Dımash sahnany jardy (vıdeo)
    Ataqty "Tıtanıkti" oryndaǵan Dımash sahnany jardy (vıdeo)
    Ataqty "Tıtanıkti" oryndaǵan Dımash sahnany jardy (vıdeo)
    Djekı Channyń uıymdastyrýymen ótken sharada Dımash ataqty «My Heart Will Go On» ánin oryndady.
    Aýdıo tyńdaý
    11/12/2018 21:45 1 69332
    Týǵanyna 100 jyl bolǵan Qasym Qaısenov týraly estelikter (foto)
    Týǵanyna 100 jyl bolǵan Qasym Qaısenov týraly estelikter (foto)
    Týǵanyna 100 jyl bolǵan Qasym Qaısenov týraly estelikter (foto)
    Elimiz KSRO ımperıasynan bosap, óz aldyna jeke el bolyp, táýelsizdik alǵan kúnnen beri, óshkenimiz janyp, ólgenimiz  tirilip, osylaısha qaıta túlep...
    Aýdıo tyńdaý
    11/12/2018 22:08 0 1190
    Fransıadaǵy atystan 3 adam qaıtys boldy
    Fransıadaǵy atystan 3 adam qaıtys boldy
    Fransıadaǵy atystan 3 adam qaıtys boldy
    Fransıanyń shyǵysynda ornalasqan Strasbýrgte atys bolyp, úsh adam qaza tapty
    Aýdıo tyńdaý
    12/12/2018 09:57 0 420
    Qazaq teatry Reseıde ótken forýmda jeńiske jetti
    Qazaq teatry Reseıde ótken forýmda jeńiske jetti
    Qazaq teatry Reseıde ótken forýmda jeńiske jetti
    Q.Qýanyshbaev atyndaǵy Memlekettik akademıalyq qazaq mýzykalyq drama teatry Máskeýde ótken XVI Halyqaralyq «ZOLOTOI VITIаZЬ» teatr forýmynda jeńiske jetti
    Aýdıo tyńdaý
    12/12/2018 10:55 0 545
    El basqarǵan alǵashqy musylman áıeldiń shytyrman ómiri men qupıa ólimi
    El basqarǵan alǵashqy musylman áıeldiń shytyrman ómiri men qupıa ólimi
    El basqarǵan alǵashqy musylman áıeldiń shytyrman ómiri men qupıa ólimi
    «Nakstoıashee vremıa» basylymy ómirine qansha qaýip tónse de, ıslam álemin ózgerte alǵan batyr áıel Benazır Bhýttonyń dáýiri jaıly jazypty.
    Aýdıo tyńdaý
    12/12/2018 13:35 0 3844
    Latyn grafıkasyna kóshirýge arnalǵan  konverter baǵdarlamasy ázirlenýde
    Latyn grafıkasyna kóshirýge arnalǵan konverter baǵdarlamasy ázirlenýde
    Latyn grafıkasyna kóshirýge arnalǵan konverter baǵdarlamasy ázirlenýde
    Mátindi qaıta kodtaýǵa arnalǵan IT-qosymsha ázirlenýde
    06/12/2018 13:59 0 660
    Rýhanı jańǵyrý tarıhtan bastaý alady
    Rýhanı jańǵyrý tarıhtan bastaý alady
    Rýhanı jańǵyrý tarıhtan bastaý alady
    Atalmysh maqalany oqı otyryp, tarıhshy retinde, ultymyzdyń rýhanı jańǵyrýynda tarıhshylarǵa júktelip otyrǵan jaýapkershilikti erekshe sezindim
    13/12/2018 14:08 0 837
    Almatyda birqatar shaǵynaýdan men kóshelerdiń ataýy ózgerdi
    Almatyda birqatar shaǵynaýdan men kóshelerdiń ataýy ózgerdi
    Almatyda birqatar shaǵynaýdan men kóshelerdiń ataýy ózgerdi
    Bul týraly Almaty máslıhatynyń VI shaqyrylymynyń jergilikti memlekettik basqarý jáne turǵyn úı saıasaty boıynsha komıssıasynyń otyrysynda belgili boldy
    10/12/2018 13:07 0 1273
    Elimizdiń egemendigin qorǵaý jolynda QR Qarýly Kúshteriniń eńbegi ólsheýsiz
    Elimizdiń egemendigin qorǵaý jolynda QR Qarýly Kúshteriniń eńbegi ólsheýsiz
    Elimizdiń egemendigin qorǵaý jolynda QR Qarýly Kúshteriniń eńbegi ólsheýsiz
    Búgingi kúni Qazaqstan tabysty, gúldengen jáne halyqaralyq qoǵamdastyq tanıtyn memleket
    14/12/2018 18:05 0 1876