Ulyqbektiń zamandasy Genrıh Portýgalıany qalaı derjavaǵa aınaldyrdy?

Ulyqbektiń zamandasy Genrıh Portýgalıany qalaı derjavaǵa aınaldyrdy?
Ⓒqamshy.kz`s collage

♦«Ulyqbektiń tragedıasy» nemese «Amerıkanyń eń úlken urlyǵy»

Sonymen jabylyp júrip Ulyqbekti óltirdik. Qusshy, Rýmı sekildi ǵalymdardyń izine shyraq alyp tústik.  Dál osy ýaqytta nemis ónertapqyshy Gýtenberg óziniń baspa stanogyn ázirledi. Eń alǵash hrıstıandardyń qasıetti kitaby İnjil basylyp shyqty. Antıka, Qytaı, Arab sıvılızasıasynan keıingi jańa dáýir osylaı bastalǵan edi.

Kitap basý stanogynyń jaryqqa shyǵýy bul naǵyz ǵylymı revolúsıa bolatyn. Endi bir kitap jazý úshin jyldar boıy kóz maıyńdy taýysýdyń keregi bolmaı qaldy. Bir kitapqa 300 qoı terisin paıdalanǵan dáýir endi kelmeske ketti. Gýtenbergtiń tamasha jetistiginen soń kitap basý úırenshikti sharýaǵa aınaldy. Endigi jerde kitap basý men ony jınaqtaýda Eýropa Qytaıǵa jetip qana qoımaı, ony basyp ozýǵa umtyldy. Berlın qalalyq saraıy boı kóterdi. Barselona ýnıversıtetiniń negizi qalanyp, jer-jerden stýdentter aǵyldy. Al qazaq dalasyna baspa stanoktary qashan kelgenin esińizge alyńyzshy? XIX ǵasyrda ma?

Maýerennahrda 36 jyl patshalyq qurǵan Ulyqbek óz balasynyń qolynan ólim qushty. “Zamanynyń Platony” atanǵan Ulyqbek Azıanyń sońǵy úmiti bolatyn. Ol  týmysynan táj ben taqtyń adamy emes edi. Ony zamany, ómir súrgen ortasy májbúrledi.

Onyń observatorıasy naǵyz ǵajaıyptyń ózi bolatyn. Syrttaı qaraǵanda úsh qabatty úıdiń bıiktigindeı kóringenimen onyń bıiktigi toǵyz qabatty úı (40 metr), dıametri 50 metrden asyp jyǵylatyn. Ǵımarattyń ishki kórinisine keler bolsaq, qabyrǵalarda toǵyz aspan denesi, jeti planeta, jerdiń tabıǵı beldeýleri syzylǵan sqemalarǵa tolyp tur. Búıirleri mármármen qaptalyp, árbir qabaty otyz eki oıyqtar salynyp bezendirilgen. Atasy Ámir Temirdiń jer jahandaǵy kitap qoımalarynan úptep alǵan baı kitap qory jasaqtaldy. Munda «ekinshi Ptolomeı» atanǵan Álı Qusshy, Rýmı sıaqty ataqty ǵalymdar men fılosoftar jumys istedi.

Osynaý Azıanyń ǵajaıyp ýnıversıtetin salǵan Ulyqbek din atyn jamylǵan kisi óltirýshilerdiń  jalasyna ushyrady. Ol týǵan uly Ábd Latıfpen odan ári soǵysýdy qalamady. Osylaısha ulynyń saraıynyń aldyna kelip basyn ıdi. Ábd Latıf óz ákesin shaıhylar sotyna tartyp, jaýyz dep qaralady. Osy ádiletsiz sotta Ulyqbek óziniń bir ǵana tilegi baryn aıtady. Ol altyn taqtan, bılik pen baılyqtan túgeldeı bas tartyp, tek Samarqanda ǵylymmen aınalysýdy ótinip suraıdy. Dinshilder oǵan aqıqattan alystap kettiń, sol sebepti kıeli Mekkege qajylyqqa baryp, óz oıyńdy tazart dep úkim shyǵardy. Alaıda qupıa sot músheleri ataqty ǵalymdy áldeqashan ólim jazasyna kesip qoıǵan edi. Arada úsh jyl ótpeı Husyraý qajymen jolǵa shyqqan Ulyqbektiń basy shabyldy.

Ulyqbektiń ózi ólgenimen, onyń 40 metrlik ǵajaıyp observatorıasy Samarqanda asqaqtap turýy dinshilderge tynysh uıqy bermedi. Endi olar osy qaýqıǵan ózderine túsiniksiz qurylystyń qaıtse de kózin joıýdy oılastyra bastady. Osylaısha olar Ulyqbekti eske salatyn belgi qalmaýy kerek degen pátýa shyǵarady. Moldanyń sózin estip alǵan kókiregi kór qala halqy dárýishterdiń sońynan erip, ǵımarattyń ústine órmelep shyǵa bastaıdy. Bireýinde kúrek, endi birinde ketpen men balta ustaǵan beıbaqtar mármármen qaptalǵan Azıa jaýharyn baltalaı bastady. Asa yjdahattylyqpen salynǵan qurylys sharýalar men zıankesterdiń bul isine aıtarlyqtaı búline qoımasa kerek. Osynyń bárin saraıynda tamashalap turǵan Ábd Latıf ǵımarat ústine qabyrǵa qıratqysh mashınany shyǵarýǵa ámir etti. Kún batýǵa taıaǵanda alyp ǵımarattyń gúrs etip qulaǵan qabyrǵasy jerge jalp ete tústi. Osymen is tyndy. Dinshil soqyrlar óz qarańǵylyqtaryn áıteýir qorǵap qaldy.

Eýropada Qaıta órleý búr jaryp jatqanda Orta Azıa Renesansty jerlep tyndy.

Ulyqbektiń zamandasy Genrıh Teńizshi atty portýgal hanzadasy bolǵan. Portýgalıa óziniń «Altyn ǵasyry» úshin osy adamǵa qaryzdar. Bul ataqty I Jýan koróldiń uly edi. Biraq ol baýyrlarymen taqqa talasyp ýaqyt joǵaltpady. Óz kezeginde Pedrý, Dýarte, Ferdınand sekildi baýyrlary Genrıhke qoldaý bildirip, senim artty. Genrıh hanzada Ulyqbek sekildi bar ýaqytyn teńizde júzýge, karta syzýǵa, matematıkalyq esepteýlerge, juldyzdar qozǵalysyn baqylap, astronomıany zertteýge jumsady. Óziniń jeke qazynasyn osy ǵylym men bilim jolyna qurban etti. Onyń tipti basqa adamdarmen jaıdary otyryp, áńgime aıtýǵa, saraı rásimderine, saltanatty kezdesýlerge de ýaqyty bolmady. Hanzada basymen sán-saltanatty koról saraıynan bas tartyp, bar ýaqytyn qaǵaz ben boıaýdyń ıisi sasyǵan sheberhanada ótkizdi. Qarap otyrsańyz, dál sol ýaqytta Rım papasynyń aq degeni alǵys, qara degeni qarǵys bolyp turǵany edi. Bul tipti bizdegi dinı jaǵdaıdan da aýyr bolatyn. Papa bıligi batysta eshqandaı jer joq dep jar saldy ári korólderdi óz aıtqanymen júrgizdi. Eýropada birde bir patsha papanyń shapanyn súımeı taqqa otyra almaıtyn. Qasıetti kitap boıynsha batysta jer bolýy múmkin emes-ti. Al Jańa jer izdeý bul Qudaı sózine kúpirlik keltirýmen birdeı edi.

Alaıda Genrıhtiń taǵdyry «Ulyqbek tragedıasyn» qaıtalaǵan joq. Sebebi bılik jańa ózgeristerdiń bolýyna, jańa kapıtaldyń kelýine, fabrıkalar ashylýyna múddeli boldy. Korólge papanyń duǵa-batasy jetkiliksiz edi. Ol qazyna toltyryp, úlken ásker ustap, bıligin kúsheıtkisi keldi. Al qarapaıym halyq súreńsiz tirlikten, aýyr turmystan ábden qajydy. Osy jerde bılik pen halyqtyń ishki oıy bir jerden shyqty. Bir sózben aıtqanda bılik pen halyq bir-birin únsiz túsindi.

Mine, osydaı arman-tilektiń ushtasýynan judyryqtaı Portýgalıa kórshisi Ispanıany basyp ozyp, álemdik teńiz derjavasyna aınaldy. Genrıhtiń tynymsyz eńbegi arqasynda portýgal jurty eki ǵasyr shalqyp ómir súrdi. Kolýmb Úndistandy Amerıkadan izdep júrgende, portýgaldar Afrıkany aınalyp ótip, naǵyz Úndistanǵa jetti. «Teńiz padıshasy» Venesıa qurdymǵa ketip, álem kartasynda Portýgalıa atty jańa derjava paıda boldy.

Bul jaıdan bir ǵana qorytyndy shyǵarýǵa bolady: Eldegi ǵylym men bilimniń damýyna sol memlekettiń bılik apparaty múddeli bolýy tıis.

"Al Azıa patshalary nege múddeli bolmady?" deseńiz, muny kelesi maqalada aıtatyn bolamyz...

Rysbek Ramazanuly

tarıhshy, “Álem halyqtary jazýshylary odaǵynyń” múshesi

«Qamshy» silteıdi

Pikir aıtý

Pikir qaldyrýshynyń tirkelýi mindetti. KİRÝ / TİRKELÝ


    1
    Tramp erekshe tabynýshysymen kezdesti
    22/05 03:58 0 84
    2
    10 jyl: "Muhtar Jákishev óz balalaryna qajet..."
    22/05 03:23 0 108
    3
    "Qurbaqa jegizý" tásili: ózińe unamaıtyn isten qalaı nátıje shyǵarýǵa bolady?
    22/05 02:07 0 97
    Orta eseppen 2,5 mln teńge jalaqy tóleıtin qalany bilesiz be?
    22/05 01:48 0 153
    Zelenskıı Reseımen birge referendým ótkizýge daıyn
    22/05 01:47 0 246

    Tanystyrylǵandar

    Bos ýaqytta qandaı paıdaly ispen shuǵyldanýǵa bolatynyn bilesiz be?
    Bos ýaqytta qandaı paıdaly ispen shuǵyldanýǵa bolatynyn bilesiz be?
    Bos ýaqytta qandaı paıdaly ispen shuǵyldanýǵa bolatynyn bilesiz be?
    Statısıka boıynsha biz bir aptada 8,5 saǵatqa jýyq ýaqytty áleýmettik jelilerde: gazet, jýrnal, radıo, TV, ınternette ótkizemiz.
    Aýdıo tyńdaý
    17/05/2019 16:26 0 394
    Mańǵystaý oblysynyń ákimdigi «Astana halyqaralyq qarjy ortalyǵymen» memorandýmǵa qol qoıdy
    Mańǵystaý oblysynyń ákimdigi «Astana halyqaralyq qarjy ortalyǵymen» memorandýmǵa qol qoıdy
    Mańǵystaý oblysynyń ákimdigi «Astana halyqaralyq qarjy ortalyǵymen» memorandýmǵa qol qoıdy
    Mańǵystaý oblysynyń ákimdigi «Astana halyqaralyq qarjy ortalyǵymen» memorandýmǵa qol qoıdy
    Aýdıo tyńdaý
    18/05/2019 16:20 0 345
    8 jylǵa bas bostandyǵynan aıyrylǵan ǵalym aqtalyp shyqty
    8 jylǵa bas bostandyǵynan aıyrylǵan ǵalym aqtalyp shyqty
    8 jylǵa bas bostandyǵynan aıyrylǵan ǵalym aqtalyp shyqty
    Jazyqsyz túrmege jabylǵan ǵalym ol kezde 50 jasta bolǵan.
    Aýdıo tyńdaý
    18/05/2019 23:51 0 398
    Eshqandaı rezıdensıa kerek emes: Zelenskıı qaıda turatynyn málimdedi
    Eshqandaı rezıdensıa kerek emes: Zelenskıı qaıda turatynyn málimdedi
    Eshqandaı rezıdensıa kerek emes: Zelenskıı qaıda turatynyn málimdedi
    Men rezedensıada turýdyń eshqandaı sebebin kórip turǵan joqpyn...
    Aýdıo tyńdaý
    19/05/2019 00:47 0 1737
    Jol apaty áıel adamnyń ómirin jalmady (vıdeo)
    Jol apaty áıel adamnyń ómirin jalmady (vıdeo)
    Jol apaty áıel adamnyń ómirin jalmady (vıdeo)
    Jaraqat alǵan áıel adam oqıǵa ornynda kóz jumǵan
    Aýdıo tyńdaý
    19/05/2019 14:01 0 1030
    BUU sarapshysy Qazaqstandaǵy ınternet buǵattalǵanyna qatysty pikir bildirdi
    BUU sarapshysy Qazaqstandaǵy ınternet buǵattalǵanyna qatysty pikir bildirdi
    BUU sarapshysy Qazaqstandaǵy ınternet buǵattalǵanyna qatysty pikir bildirdi
    BUU ókili komandasymen birge Qazaqstandaǵy ınternet buǵattalǵanyna kýá bolǵanyn aıtty.
    Aýdıo tyńdaý
    20/05/2019 11:03 0 404
    Tramp: AQSH-qa qoqan-loqy kórsetýshi bolmańdar!
    Tramp: AQSH-qa qoqan-loqy kórsetýshi bolmańdar!
    Tramp: AQSH-qa qoqan-loqy kórsetýshi bolmańdar!
    Mundaı jazba jarıalamastan birer kún buryn Tramp AQSH-tyń Iranǵa qysymy daýǵa ulasyp ketkenin qalamaıtynyn aıtqan.
    Aýdıo tyńdaý
    20/05/2019 11:56 0 671
    Saǵyndyq Satybaldın: Biz "pispegen, shala" reformalardy tájirıbede qoldanyp otyrmyz
    Saǵyndyq Satybaldın: Biz "pispegen, shala" reformalardy tájirıbede qoldanyp otyrmyz
    Saǵyndyq Satybaldın: Biz "pispegen, shala" reformalardy tájirıbede qoldanyp otyrmyz
    "Pispegen, shala" reformalardy tájirıbede qoldaný arqyly biz óristep, órkendeı almaı otyrmyz...
    Aýdıo tyńdaý
    20/05/2019 12:59 0 155
    Zelenskıı: Sýretim  esh jerde ilinbeýi tıis. Prezıdent tabynatyn ıkona emes
    Zelenskıı: Sýretim esh jerde ilinbeýi tıis. Prezıdent tabynatyn ıkona emes
    Zelenskıı: Sýretim esh jerde ilinbeýi tıis. Prezıdent tabynatyn ıkona emes
    Kıevte prezıdent Vladımır Zelenskıı óziniń ulyqtaý rásiminen keıin sózinde Joǵary Radany taratý týraly buıryq berdi
    Aýdıo tyńdaý
    20/05/2019 14:13 0 1604
    Jańa álipbı: Emle erejelerindegi eskeriler kemshilikter
    Jańa álipbı: Emle erejelerindegi eskeriler kemshilikter
    Jańa álipbı: Emle erejelerindegi eskeriler kemshilikter
    Osyǵan deıingi maqalalarymyzda álipbıdegi kemshilikter týraly jáne sol kemshilikter túzelmeı, emle erejeleri de...
    Aýdıo tyńdaý
    20/05/2019 14:52 0 490
    Atyshýly atyraýlyq polıseı aqyry "atynan" tústi (vıdeo)
    Atyshýly atyraýlyq polıseı aqyry "atynan" tústi (vıdeo)
    Atyshýly atyraýlyq polıseı aqyry "atynan" tústi (vıdeo)
    Aıan Dúısembaevtyń ózine syılanǵan atqa minip basy daýǵa qalǵan bolatyn
    Aýdıo tyńdaý
    20/05/2019 18:02 0 2690
    Álibek Naýarov Qulsarydan Aqkıiztoǵaıǵa deıin 31 shaqyrymdy qalaı júgirip ótti?
    Álibek Naýarov Qulsarydan Aqkıiztoǵaıǵa deıin 31 shaqyrymdy qalaı júgirip ótti?
    Álibek Naýarov Qulsarydan Aqkıiztoǵaıǵa deıin 31 shaqyrymdy qalaı júgirip ótti?
    Júgirý úshin dúısenbini ıa bolmasa sársenbiniń sátin kútýdiń qajeti joq
    Aýdıo tyńdaý
    21/05/2019 11:33 0 268
    "Zelenskıı Toqaevtan úlgi aldy" degen vıdeo tarady
    "Zelenskıı Toqaevtan úlgi aldy" degen vıdeo tarady
    "Zelenskıı Toqaevtan úlgi aldy" degen vıdeo tarady
    Barlyǵy Ýkraınadaǵydaı bolǵanyn qalaıdy, biraq Ýkraına Qazaqstandaǵydaı jasap jatyr
    Aýdıo tyńdaý
    21/05/2019 14:02 0 971
    XYZ  - urpaqtar teorıasy. Qazir qaı býynnyń ókili belsendi?
    XYZ - urpaqtar teorıasy. Qazir qaı býynnyń ókili belsendi?
    XYZ - urpaqtar teorıasy. Qazir qaı býynnyń ókili belsendi?
    1991 jyly  AQSH  zertteýshileri  Nıl Gov pen Ýılám Shtraýs alǵash ret jas aıyrmashylyqtarynyń erekshelikteri týraly aıtty.
    Aýdıo tyńdaý
    21/05/2019 15:46 0 145
    Kýchma Zelenskııge: "Kóp sóıleı berme!"
    Kýchma Zelenskııge: "Kóp sóıleı berme!"
    Kýchma Zelenskııge: "Kóp sóıleı berme!"
    Sondaı-aq, Kýchma soǵys pen beıbitshiliktiń kilti Reseı prezıdenti Vladımır Pýtınniń qolynda ekenin jetkizdi.
    22/05/2019 00:19 0 854