Ulyqbektiń zamandasy Genrıh Portýgalıany qalaı derjavaǵa aınaldyrdy?

Ulyqbektiń zamandasy Genrıh Portýgalıany qalaı derjavaǵa aınaldyrdy?
Ⓒqamshy.kz`s collage

♦«Ulyqbektiń tragedıasy» nemese «Amerıkanyń eń úlken urlyǵy»

Sonymen jabylyp júrip Ulyqbekti óltirdik. Qusshy, Rýmı sekildi ǵalymdardyń izine shyraq alyp tústik.  Dál osy ýaqytta nemis ónertapqyshy Gýtenberg óziniń baspa stanogyn ázirledi. Eń alǵash hrıstıandardyń qasıetti kitaby Injil basylyp shyqty. Antıka, Qytaı, Arab sıvılızasıasynan keıingi jańa dáýir osylaı bastalǵan edi.

Kitap basý stanogynyń jaryqqa shyǵýy bul naǵyz ǵylymı revolıýsıa bolatyn. Endi bir kitap jazý úshin jyldar boıy kóz maıyńdy taýysýdyń keregi bolmaı qaldy. Bir kitapqa 300 qoı terisin paıdalanǵan dáýir endi kelmeske ketti. Gýtenbergtiń tamasha jetistiginen soń kitap basý úırenshikti sharýaǵa aınaldy. Endigi jerde kitap basý men ony jınaqtaýda Eýropa Qytaıǵa jetip qana qoımaı, ony basyp ozýǵa umtyldy. Berlın qalalyq saraıy boı kóterdi. Barselona ýnıversıtetiniń negizi qalanyp, jer-jerden stýdentter aǵyldy. Al qazaq dalasyna baspa stanoktary qashan kelgenin esińizge alyńyzshy? XIX ǵasyrda ma?

Maýerennahrda 36 jyl patshalyq qurǵan Ulyqbek óz balasynyń qolynan ólim qushty. “Zamanynyń Platony” atanǵan Ulyqbek Azıanyń sońǵy úmiti bolatyn. Ol  týmysynan táj ben taqtyń adamy emes edi. Ony zamany, ómir súrgen ortasy májbúrledi.

Onyń observatorıasy naǵyz ǵajaıyptyń ózi bolatyn. Syrttaı qaraǵanda úsh qabatty úıdiń bıiktigindeı kóringenimen onyń bıiktigi toǵyz qabatty úı (40 metr), dıametri 50 metrden asyp jyǵylatyn. Ǵımarattyń ishki kórinisine keler bolsaq, qabyrǵalarda toǵyz aspan denesi, jeti planeta, jerdiń tabıǵı beldeýleri syzylǵan sqemalarǵa tolyp tur. Búıirleri mármármen qaptalyp, árbir qabaty otyz eki oıyqtar salynyp bezendirilgen. Atasy Ámir Temirdiń jer jahandaǵy kitap qoımalarynan úptep alǵan baı kitap qory jasaqtaldy. Munda «ekinshi Ptolomeı» atanǵan Álı Qusshy, Rýmı sıaqty ataqty ǵalymdar men fılosoftar jumys istedi.

Osynaý Azıanyń ǵajaıyp ýnıversıtetin salǵan Ulyqbek din atyn jamylǵan kisi óltirýshilerdiń  jalasyna ushyrady. Ol týǵan uly Ábd Latıfpen odan ári soǵysýdy qalamady. Osylaısha ulynyń saraıynyń aldyna kelip basyn ıdi. Ábd Latıf óz ákesin shaıhylar sotyna tartyp, jaýyz dep qaralady. Osy ádiletsiz sotta Ulyqbek óziniń bir ǵana tilegi baryn aıtady. Ol altyn taqtan, bılik pen baılyqtan túgeldeı bas tartyp, tek Samarqanda ǵylymmen aınalysýdy ótinip suraıdy. Dinshilder oǵan aqıqattan alystap kettiń, sol sebepti kıeli Mekkege qajylyqqa baryp, óz oıyńdy tazart dep úkim shyǵardy. Alaıda qupıa sot músheleri ataqty ǵalymdy áldeqashan ólim jazasyna kesip qoıǵan edi. Arada úsh jyl ótpeı Husyraý qajymen jolǵa shyqqan Ulyqbektiń basy shabyldy.

Ulyqbektiń ózi ólgenimen, onyń 40 metrlik ǵajaıyp observatorıasy Samarqanda asqaqtap turýy dinshilderge tynysh uıqy bermedi. Endi olar osy qaýqıǵan ózderine túsiniksiz qurylystyń qaıtse de kózin joıýdy oılastyra bastady. Osylaısha olar Ulyqbekti eske salatyn belgi qalmaýy kerek degen pátýa shyǵarady. Moldanyń sózin estip alǵan kókiregi kór qala halqy dárýishterdiń sońynan erip, ǵımarattyń ústine órmelep shyǵa bastaıdy. Bireýinde kúrek, endi birinde ketpen men balta ustaǵan beıbaqtar mármármen qaptalǵan Azıa jaýharyn baltalaı bastady. Asa yjdahattylyqpen salynǵan qurylys sharýalar men zıankesterdiń bul isine aıtarlyqtaı búline qoımasa kerek. Osynyń bárin saraıynda tamashalap turǵan Ábd Latıf ǵımarat ústine qabyrǵa qıratqysh mashınany shyǵarýǵa ámir etti. Kún batýǵa taıaǵanda alyp ǵımarattyń gúrs etip qulaǵan qabyrǵasy jerge jalp ete tústi. Osymen is tyndy. Dinshil soqyrlar óz qarańǵylyqtaryn áıteýir qorǵap qaldy.

Eýropada Qaıta órleý búr jaryp jatqanda Orta Azıa Renessansty jerlep tyndy.

Ulyqbektiń zamandasy Genrıh Teńizshi atty portýgal hanzadasy bolǵan. Portýgalıa óziniń «Altyn ǵasyry» úshin osy adamǵa qaryzdar. Bul ataqty I Jýan koroldiń uly edi. Biraq ol baýyrlarymen taqqa talasyp ýaqyt joǵaltpady. О́z kezeginde Pedrý, Dýarte, Ferdınand sekildi baýyrlary Genrıhke qoldaý bildirip, senim artty. Genrıh hanzada Ulyqbek sekildi bar ýaqytyn teńizde júzýge, karta syzýǵa, matematıkalyq esepteýlerge, juldyzdar qozǵalysyn baqylap, astronomıany zertteýge jumsady. О́ziniń jeke qazynasyn osy ǵylym men bilim jolyna qurban etti. Onyń tipti basqa adamdarmen jaıdary otyryp, áńgime aıtýǵa, saraı rásimderine, saltanatty kezdesýlerge de ýaqyty bolmady. Hanzada basymen sán-saltanatty korol saraıynan bas tartyp, bar ýaqytyn qaǵaz ben boıaýdyń ıisi sasyǵan sheberhanada ótkizdi. Qarap otyrsańyz, dál sol ýaqytta Rım papasynyń aq degeni alǵys, qara degeni qarǵys bolyp turǵany edi. Bul tipti bizdegi dinı jaǵdaıdan da aýyr bolatyn. Papa bıligi batysta eshqandaı jer joq dep jar saldy ári korolderdi óz aıtqanymen júrgizdi. Eýropada birde bir patsha papanyń shapanyn súımeı taqqa otyra almaıtyn. Qasıetti kitap boıynsha batysta jer bolýy múmkin emes-ti. Al Jańa jer izdeý bul Qudaı sózine kúpirlik keltirýmen birdeı edi.

Alaıda Genrıhtiń taǵdyry «Ulyqbek tragedıasyn» qaıtalaǵan joq. Sebebi bılik jańa ózgeristerdiń bolýyna, jańa kapıtaldyń kelýine, fabrıkalar ashylýyna múddeli boldy. Korolge papanyń duǵa-batasy jetkiliksiz edi. Ol qazyna toltyryp, úlken ásker ustap, bıligin kúsheıtkisi keldi. Al qarapaıym halyq súreńsiz tirlikten, aýyr turmystan ábden qajydy. Osy jerde bılik pen halyqtyń ishki oıy bir jerden shyqty. Bir sózben aıtqanda bılik pen halyq bir-birin únsiz túsindi.

Mine, osydaı arman-tilektiń ushtasýynan judyryqtaı Portýgalıa kórshisi Ispanıany basyp ozyp, álemdik teńiz derjavasyna aınaldy. Genrıhtiń tynymsyz eńbegi arqasynda portýgal jurty eki ǵasyr shalqyp ómir súrdi. Kolýmb Úndistandy Amerıkadan izdep júrgende, portýgaldar Afrıkany aınalyp ótip, naǵyz Úndistanǵa jetti. «Teńiz padıshasy» Venesıa qurdymǵa ketip, álem kartasynda Portýgalıa atty jańa derjava paıda boldy.

Bul jaıdan bir ǵana qorytyndy shyǵarýǵa bolady: Eldegi ǵylym men bilimniń damýyna sol memlekettiń bılik apparaty múddeli bolýy tıis.

"Al Azıa patshalary nege múddeli bolmady?" deseńiz, muny kelesi maqalada aıtatyn bolamyz...

Rysbek Ramazanuly

tarıhshy, “Álem halyqtary jazýshylary odaǵynyń” múshesi

«Qamshy» silteıdi

Pikir aıtý

Pikir qaldyrýshynyń tirkelýi mindetti. KIRÝ / TIRKELÝ


    1
    Keshegi Qaıratym rýxtanǵan alańda búginde shyrsha tur...
    16/12 22:57 0 208
    2
    Men alańǵa ólim izdep barǵan joq edim ǵoı - Erbol Sypataev
    16/12 17:25 9 3118
    3
    "Basqa amaldyń joq bolǵanyn halyq túsinse eken..." - Elbasy (vıdeo)
    16/12 16:51 0 2441
    Qazaqstandyq ánshi-bokser qarsylasyn nokaýtpen jeńdi
    16/12 16:35 0 1469
    "Eki ańyz adamnyń kezdesýi": Sheteldik sýretshi Dımashtyń tańǵajaıyp sýretterin jarıalady (foto)
    16/12 16:10 11 1682
    Belgili kompozıtor kóz jumdy
    16/12 12:32 0 837
    Elimizdi táýelsizdik merekesimen alǵashqylardyń biri bolyp quttyqtaǵan – Google
    16/12 12:26 11 432
    Almatyda táýelsizdik qurbandaryn eske aldy
    16/12 11:40 0 779
    Totalıtarızm jaǵdaıyndaǵy tarıh sovettik rejımdi qoldaıtyn fýnksıany oryndady
    16/12 10:52 0 310
    "T" tańbasyndaǵy táýelsizdik
    16/12 01:16 0 595

    Tanystyrylǵandar

    Sarapshy: Eýropada Pýtınniń aldyn oraıtyn  prezıdent  joq
    Sarapshy: Eýropada Pýtınniń aldyn oraıtyn prezıdent joq
    Sarapshy: Eýropada Pýtınniń aldyn oraıtyn prezıdent joq
    Eýropada Reseıdiń  saıasatyn aldyn ala  salmaqtaı alatyn, myqty saıasatker  prezıdent joq
    07/12/2018 15:36 0 2276
    Eıfel munarasy ýaqytsha jabylady
    Eıfel munarasy ýaqytsha jabylady
    Eıfel munarasy ýaqytsha jabylady
    Parıjdegi ondaǵan murajaı, onyń ishinde Lývr murajaıy qarsylyq aksıalaryna baılanysty senbide jumys istemeıtin boldy
    08/12/2018 10:46 0 844
    Elvıra Erǵalına: Jeti jyl buryn tórtinshi qabattyń terezesinen ózimdi tastap jiberdim
    Elvıra Erǵalına: Jeti jyl buryn tórtinshi qabattyń terezesinen ózimdi tastap jiberdim
    Elvıra Erǵalına: Jeti jyl buryn tórtinshi qabattyń terezesinen ózimdi tastap jiberdim
    Iа, 10 jastaǵy qyz balanyń anasymyn. Bala ómirge kelgen soń ózin anasy arqyly tanıdy. О́zgemen, álemmen qatynasty ákesi arqyly tanıdy.
    08/12/2018 11:22 1 9620
    Shymkentte "azandy durys shaqyrmadyń", - dep 5 jastaǵy balany uryp óltirgen (foto)
    Shymkentte "azandy durys shaqyrmadyń", - dep 5 jastaǵy balany uryp óltirgen (foto)
    Shymkentte "azandy durys shaqyrmadyń", - dep 5 jastaǵy balany uryp óltirgen (foto)
    Jan saqtaý bólimine aýyr hálde túsken 5 jastaǵy bala qaıtys boldy
    09/12/2018 03:37 0 16702
    Mańǵystaýdyń áleýetin damytýǵa 215 mlrd. teńge bolatyn 9 iri jobalar iske asyrylýda
    Mańǵystaýdyń áleýetin damytýǵa 215 mlrd. teńge bolatyn 9 iri jobalar iske asyrylýda
    Mańǵystaýdyń áleýetin damytýǵa 215 mlrd. teńge bolatyn 9 iri jobalar iske asyrylýda
    Osy jobalardyń ishindegi eń irisi Quryq portyndaǵy parom kesheni
    Aýdıo tyńdaý
    10/12/2018 13:58 0 709
    Qazaqtyń Imanǵalıyna arnalǵan alǵashqy án shyqty (vıdeo)
    Qazaqtyń Imanǵalıyna arnalǵan alǵashqy án shyqty (vıdeo)
    Qazaqtyń Imanǵalıyna arnalǵan alǵashqy án shyqty (vıdeo)
    Qaınar Qatpaı óziniń ınstagram paraqshasynda qazaqtan súıinshi surady
    Aýdıo tyńdaý
    10/12/2018 14:53 0 6771
    Tuıyqqa tirelgen tergeý isiniń artynda túrikter tur ma?
    Tuıyqqa tirelgen tergeý isiniń artynda túrikter tur ma?
    Tuıyqqa tirelgen tergeý isiniń artynda túrikter tur ma?
    Reseı bıliginiń pozısıasy ýaqyt ótken saıyn álsireı túsýde.
    Aýdıo tyńdaý
    11/12/2018 15:30 0 2031
    Aqtóbede ǵalymdar men saıasattanýshylar Elbasy maqalasyn talqylady
    Aqtóbede ǵalymdar men saıasattanýshylar Elbasy maqalasyn talqylady
    Aqtóbede ǵalymdar men saıasattanýshylar Elbasy maqalasyn talqylady
    Aqtóbede tanymal saıasattanýshylar men ǵalymdar Prezıdenttiń «Uly dalanyń jeti qyry» atty maqalasyn talqylady
    07/12/2018 16:30 0 1104
    Prezıdent Aqtóbe oblysyndaǵy gaz óńdeý keshenin iske qosty
    Prezıdent Aqtóbe oblysyndaǵy gaz óńdeý keshenin iske qosty
    Prezıdent Aqtóbe oblysyndaǵy gaz óńdeý keshenin iske qosty
    Qazaqstan Respýblıkasynyń Táýelsizdigi qarsańynda Aqtóbe oblysynyń Baıǵanın aýdanyndaǵy «Qojasaı» ken ornynda zamanaýı gaz óńdeý kesheni paıdalanýǵa berildi
    11/12/2018 11:44 0 830
    Ǵylymı jańalyqty nege jatyrqaımyz?
    Ǵylymı jańalyqty nege jatyrqaımyz?
    Ǵylymı jańalyqty nege jatyrqaımyz?
    Aqylymen, qolymen, darynymen zamanaýı Qazaqstandy jasaıtyn adamdardyń kezegi keldi.
    Aýdıo tyńdaý
    13/12/2018 01:12 0 815
    «Nur Otan» partıasynyń memlekettik tildegi jańa pikirtalas alańy óz jumysyn bastady
    «Nur Otan» partıasynyń memlekettik tildegi jańa pikirtalas alańy óz jumysyn bastady
    «Nur Otan» partıasynyń memlekettik tildegi jańa pikirtalas alańy óz jumysyn bastady
    «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» jáne «Uly dalanyń jeti qyry»
    Aýdıo tyńdaý
    13/12/2018 16:23 9 633
    Reseıdiń áskerı kúshi – bul mıf!
    Reseıdiń áskerı kúshi – bul mıf!
    Reseıdiń áskerı kúshi – bul mıf!
    Reseı Federasıasynyń prezıdenti retinde Pýtınniń qyzmeti kezinde Qarýly Kúshterdiń damýyndaǵy jaǵymsyz úrdister qaıtymsyz boldy.
    Aýdıo tyńdaý
    14/12/2018 10:25 0 1333
    Almaty bazarlary jańartylýda
    Almaty bazarlary jańartylýda
    Almaty bazarlary jańartylýda
    Qazirgi kezde qaladaǵy 57 bazardyń 17-i jańartyldy, jyl aıaǵyna deıin taǵy altaýy modernızasıalanbaq
    07/12/2018 10:27 0 1403
    Almaly aýdanynda «Múgedekter kúnine» oraı	ekskýrsıa uıymdastyryldy
    Almaly aýdanynda «Múgedekter kúnine» oraı ekskýrsıa uıymdastyryldy
    Almaly aýdanynda «Múgedekter kúnine» oraı ekskýrsıa uıymdastyryldy
    Bul múgedek jandardyń úlken qyzyǵýshylyǵyn týǵyzyp erekshe áserge bóledi
    07/12/2018 17:37 0 815
    Qazaqstandyq ánshi-bokser qarsylasyn nokaýtpen jeńdi
    Qazaqstandyq ánshi-bokser qarsylasyn nokaýtpen jeńdi
    Qazaqstandyq ánshi-bokser qarsylasyn nokaýtpen jeńdi
    Nátıjesinde otandasymyz kásibı rıngte altynshy jeńisine qol jetkizdi
    Aýdıo tyńdaý
    16/12/2018 16:35 0 1469