1980 jyl. Tozaqtan shyqqan  ún: ańyz ba, aqıqat pa? (vıdeo)

1980 jyl. Tozaqtan shyqqan  ún: ańyz ba, aqıqat  pa? (vıdeo)
Ⓒashyq derekkóz

1980-jyldary burynǵy Keńes Odaǵynda oqymysty-geologtar jerdi 12 shaqyrym tereńdikke deıin burǵylap, tozaqtyń týra ústinen túskeni týraly biletin bolarsyz.  Keńestik burǵyshylar skvajınaǵa mıkrofon baılap túsirip, tozaqy bolǵan mıllıondaǵan adamdardyń qorqynyshty daýystaryn jazyp alǵan.  Bul dybys-jazbany  ınternetten  óz qulaǵyńyzben estýge  bolady. Burǵyshylardyń jeti qat jer astynan jazyp alǵan daýysynan shynymen de mıllıondaǵan adamdardyń qınala shyńǵyryp, shýlasyp jatqanyn tap-taza estısiz. Eriksiz deneńiz túrshigedi.

Jer astynan jetken bul daýystyń qandaı qupıasy bar, shyndyq pa, álde jaı ańyz ba?  Jurtty áli-kúnge deıin ýlatyp-shýlatqan aýdıojazbanyń shyndyq, ne jasandy ekenin óz ýaqytynda  joqqa shyǵaryp, resmı túrde ún qatqan eshkim bolmaǵan. Odan beri de otyz jylǵa taıaý  ýaqyt ótip ketti.

Tarıhta bul qupıa daýys týrasynda jazǵandardyń bári  jobanyń jetekshisi Dmıtrıı Azzakov degenge silteme jasaıdy. Azzakov bylaı depti: «Kommýnıst retinde men Bıblıaǵa senbeımin, biraq oqymysty ǵalym retinde endi tozaqtyń bar ekenine ımandaı senetin boldym. Biz estigenimiz ben kórgenimizdi aıtyp otyrmyz. Sondyqtan da tozaqqa týra túsetin joldy burǵylaǵanymyzǵa asa senimdimiz». Bul esim alǵash 1989 jyly baspasóz betine  shyqty. Iаǵnı Fınlıandıada shyǵatyn jastar gazetinde  sol kezde jazylǵandaı, SSRO-da Batys Sibirdi burǵylaý kezinde 14,4 shaqyrym tereńdikke jetken keńestik geologtar kenet burǵynyń  úńgirge nemese bos keńistikke tap bolǵanyn baıqaıdy. Geologtardyń eshqaısysy da mundaı tereńdikte bos keńistik bolady dep oılamaǵan. Sóıtip, uńǵymadan burǵyny arnaıy kranmen 70 saǵat ishinde sýyrǵanda, tereńdikte qatty jarylys bolǵandaı, otty jalyn  syrtqa lap etedi. Týra burǵymen  birge tisi aqsıǵan, tyrnaǵy tarbıǵan, úlken yzaly kózdi maqulyq ere shyǵyp, kózdi ashyp-jumǵansha ǵaıyp bolǵandaı. Týra sol kezde oqıǵa ornynda bolǵandar ony solaı elestetedi. Jumysshylar men ınjenerlerdiń kóbisi záresi ushqannan tura-tura qashady. Burǵyshylar bul nárseni odan ári zerttemek bolyp, lıtosferli plıtalardyń qozǵalysyn jazyp alýǵa arnalǵan mıkrofondy skvajınaǵa túsirgende… qınalyp shyńǵyrǵan adamdardyń daýystaryn estıdi. «Alǵashynda biz bul daýysty burǵylaý qondyrǵysynan shyǵyp jatqan bolar destik, biraq tyńǵylyqty teksergenimizde shynymen kúdigimiz rastaldy. Bul bir ǵana adamnyń shyńǵyrǵan daýsy emes. Júzdegen mıllıon  adamnyń úni. Baqytymyzǵa oraı, biz bul qorqynyshty daýysty magnıtofon lentasyna jazyp aldyq»,– deıdi Azzakov.

Azzakov degenniń  kim ekeniń zertteýshiler áli kúnge deıin tappaǵan. Ayzǵa aınalyp ketken bul maqalany  fınder gazetke 1-sáýirdegi ázil kúnine oraılastyryp salǵan eken. Ary qaraı álemge birden qaýlap  tarap ketken. Fın  gazetine shyqqan bul maqalany  kezinde SSRO-nyń barlyq gazeti jarysa basty deýge bolady. Sekseninshi jyldardyń sońynda bul oqıǵany Amerıka telekompanıalarynan bastap, shet eldiń barlyq aqparat quraldary «orystar tozaqtan malǵundy bosatyp jiberdi» dep shýlatty. Solardyń birinde keńes burǵylaýshylarymen birge shet eldik azamattardyń bolǵandyǵy aıtylady.  Olar keıinnen  óz ómirleri úshin qorqyp,  tyǵylyp júrgenge uqsaıdy-mys.

«Eger olar qaıtadan SSRO-ǵa barsa, túrmede keminde on bes jyl otyrady. Jer astynan shyqqan adam daýystarynyń ashylýy orystardy dúrliktirgeni sonshalyq, olar basynda shet eldik jumysshylarmen ne isterin bilmeı qatty sasqan».

«Eger bul oqıǵa Brejnevtiń kezinde bolǵanda, bizdi óltirtetinine eshqandaı kúmánimiz joq. Bizdiń bárimizdi eki kúnnen keıin SSRO-dan shyǵaryp jiberdi. Orystar eger bul týraly aýyzdaryńdy ashsańdar ómirleriń qıylady dep qorqytty»,– deıdi  sheteldik BAQ quraldarynda sóz alǵandar.

Biraq SSRO-da shyn máninde mundaı tereń burǵylaý Batys Sibirde emes, Mýrmansk oblysyndaǵy Kolskaıa uńǵymasynda júrgizilip jatqan-dy. Onda 16 zertteý laboratorıasy  jumys istep, ony SSRO geologıa mınıstri tikeleı basqaryp otyrǵan. 1970 jyly Lenınniń 100 jyldyǵyna baılanysty  bastalǵan burǵylaý jumysynyń kúrdeliligi ǵaryshty alǵash ıgergenmen teń bolmasa, kem bolmaıtyn. 1983 jyly keńestik burǵylaýshylar týra 12 shaqyrym tereńdikke jetken-di. Qalǵan 262 metrdi jeti jylda áreń degende qazyp shyqty. Álgi shet eldik gazette aıtylǵandaı, 14 shaqyrym emes, burǵylaýshylar 12 262 shaqyrym  tereńdikke 1990 jyly ǵana jetken. Álemde eshbir eldiń burǵylaýshylary dál mundaı tereńdikke jetpegen, Gınnestiń Rekordtar kitabyna engen uńǵyma «tozaqqa aparatyn jol» atanyp ketken-di. Sebebi árbir burǵylanǵan jańa shaqyrym kezinde SSRO-da baqytsyzdyq bolyp otyrǵan. Onyń ústine burǵylaý jumystary kezinde túsiniksiz apattar kóbeıip, beımálim kúshter kedergi keltirgen.  Burǵyshylar týra 13 myń shaqyrym tereńdikke jetkende SSRO tarap tyndy. Kózdelgen maqsat 15 myń shaqyrym tereńdikke deıin qazý bolatyn. Ary qaraı bul isti burynǵy SSRO-nyń izbasary Reseı  jalǵastyrǵanmen, burǵylaýǵa qarjy jetispeýshiligine baılanysty degen syltaýmen 1995 jyly birjola toqtatyldy.  Kóptegen halyqaralyq qorlar bul jobaǵa qarjy quıýǵa daıyn ekendikterin málimdegenmen, 220 gradýs ystyq temperatýrada mıkrofonǵa shýlasa shyńǵyrǵan adamdardyń daýsy jazylyp qalǵan álgi mıstıkalyq sumdyqtan júrekteri qatty shaılyqty ma, burǵylaýshylar bul isti osy kúnge deıin qaıtyp qolǵa alǵan joq. Gınnestiń Rekordtar kitabyna engen bul sumdyq joba búginde adamzattyń planetanyń eń tereń qabatyna  suǵyna jetkenin aıǵaqtaıtyn belgi  qana, uńǵyma betine betine lıýk jabylǵan kúıde miz baqpaı tur. Ol jerde qazir tehnıka da, adam da qalmaǵan. Al birjola jabylǵan sensasıalyq jobanyń jetekshisi, tehnıka ǵylymdarynyń doktory, akademık Davıd Gýberman jer astynan jazylyp alynǵan daýys týraly ǵylymı kongreste ózine qoıylǵan suraqqa «jer asty áleminiń qupıasy bizge áli beımálim» dep bulyńǵyr túrde jaýap bergen.

«Sonymen kúni búginge deıingi álemdegi eń tereń uńǵyma ǵylymǵa ne berdi?» degen suraqqa keleıik. Aldymen Jer planetasynyń jasy 3 mlrd jyl ekeni anyqtaýǵa múmkindik berdi. 6840 metr tereńdikten keıin ǵalymdar jer betinde budan 2,5 mlrd jyl buryn ne bolǵanyna boljam jasady. Planetada tirshilik belgisi burynǵy zertteýge qaraǵanda 1,5 mıllıard jyl buryn paıda bolǵanyna kóz jetkizdi. Mektep oqýlyqtarynda aıtylyp júrgendeı, jer qyrtysy granıt, bazalttan ǵana turmaıtyn kúrdeli ekeni anyqtaldy. Álemdegi eń tereń uńǵyma júrgizgen  burǵylaýshylar Jerdiń qaq ortasyna deıingi joldyń tek  0,18 paıyzyn ǵana  júrip ótýge murshasy jetipti. Al Jerdiń qaq ortasyna jetý úshin  áli 6400 shaqyrym  kerek-ti...

Tóreǵalı TÁSHENOV

«Qamshy» silteıdi

Pikir aıtý

Pikir qaldyrýshynyń tirkelýi mindetti. KIRÝ / TIRKELÝ


    1
    Keshegi Qaıratym rýxtanǵan alańda búginde shyrsha tur...
    16/12 22:57 0 208
    2
    Men alańǵa ólim izdep barǵan joq edim ǵoı - Erbol Sypataev
    16/12 17:25 9 3103
    3
    "Basqa amaldyń joq bolǵanyn halyq túsinse eken..." - Elbasy (vıdeo)
    16/12 16:51 0 2437
    Qazaqstandyq ánshi-bokser qarsylasyn nokaýtpen jeńdi
    16/12 16:35 0 1467
    "Eki ańyz adamnyń kezdesýi": Sheteldik sýretshi Dımashtyń tańǵajaıyp sýretterin jarıalady (foto)
    16/12 16:10 11 1677
    Belgili kompozıtor kóz jumdy
    16/12 12:32 0 836
    Elimizdi táýelsizdik merekesimen alǵashqylardyń biri bolyp quttyqtaǵan – Google
    16/12 12:26 11 431
    Almatyda táýelsizdik qurbandaryn eske aldy
    16/12 11:40 0 779
    Totalıtarızm jaǵdaıyndaǵy tarıh sovettik rejımdi qoldaıtyn fýnksıany oryndady
    16/12 10:52 0 310
    "T" tańbasyndaǵy táýelsizdik
    16/12 01:16 0 595

    Tanystyrylǵandar

    Elvıra Erǵalına: Jeti jyl buryn tórtinshi qabattyń terezesinen ózimdi tastap jiberdim
    Elvıra Erǵalına: Jeti jyl buryn tórtinshi qabattyń terezesinen ózimdi tastap jiberdim
    Elvıra Erǵalına: Jeti jyl buryn tórtinshi qabattyń terezesinen ózimdi tastap jiberdim
    Iа, 10 jastaǵy qyz balanyń anasymyn. Bala ómirge kelgen soń ózin anasy arqyly tanıdy. О́zgemen, álemmen qatynasty ákesi arqyly tanıdy.
    08/12/2018 11:22 1 9620
    Uly dalanyń jeti qyry -  Fordtar jerinde
    Uly dalanyń jeti qyry - Fordtar jerinde
    Uly dalanyń jeti qyry - Fordtar jerinde
    «Norvegıadaǵy Qazaqstannyń ulttyq kúni» Qazaqstan táýelsizdiginiń 27-jyldyǵyna arnalǵan dıplomatıalyq qabyldaýmen aıaqtaldy.
    Aýdıo tyńdaý
    10/12/2018 09:39 14 962
    Qazaq teatry Reseıde ótken forýmda jeńiske jetti
    Qazaq teatry Reseıde ótken forýmda jeńiske jetti
    Qazaq teatry Reseıde ótken forýmda jeńiske jetti
    Q.Qýanyshbaev atyndaǵy Memlekettik akademıalyq qazaq mýzykalyq drama teatry Máskeýde ótken XVI Halyqaralyq «ZOLOTOI VITIаZЬ» teatr forýmynda jeńiske jetti
    Aýdıo tyńdaý
    12/12/2018 10:55 0 545
    Memsyılyqtyń  «mazaǵy»
    Memsyılyqtyń  «mazaǵy»
    Memsyılyqtyń  «mazaǵy»
    Syılyǵyń bar ma, onda sen –  talanttysyń. Joq pa –  talantsyzsyń
    Aýdıo tyńdaý
    12/12/2018 11:12 0 2218
    Igor Krýtoı: "... Dımash tylsym kúshke ıe"
    Igor Krýtoı: "... Dımash tylsym kúshke ıe"
    Igor Krýtoı: "... Dımash tylsym kúshke ıe"
    Men Dımashpen kezdeısoq tanystym.
    Aýdıo tyńdaý
    12/12/2018 17:22 6 4658
    "KFC endi halal emes"
    "KFC endi halal emes"
    "KFC endi halal emes"
    Bul týraly  QMDB halal standarttaý bóliminiń baspasóz qyzmeti habarlaıdy.
    Aýdıo tyńdaý
    12/12/2018 19:21 0 1057
    Rýhanı jańǵyrý tarıhtan bastaý alady
    Rýhanı jańǵyrý tarıhtan bastaý alady
    Rýhanı jańǵyrý tarıhtan bastaý alady
    Atalmysh maqalany oqı otyryp, tarıhshy retinde, ultymyzdyń rýhanı jańǵyrýynda tarıhshylarǵa júktelip otyrǵan jaýapkershilikti erekshe sezindim
    13/12/2018 14:08 0 837
    AQSH-ta otandasymyz óz qazaǵyn qan qaqsatyp, jazalanbaı taırańdap júr
    AQSH-ta otandasymyz óz qazaǵyn qan qaqsatyp, jazalanbaı taırańdap júr
    AQSH-ta otandasymyz óz qazaǵyn qan qaqsatyp, jazalanbaı taırańdap júr
    Alaıaq áli de bostandyqta júr. Ony jazaǵa tartarlyqtaı faktiler jetkilikti. Biraq quqyq qorǵaý organdarynyń jumysy ázirge nátıjesiz
    Aýdıo tyńdaý
    13/12/2018 16:38 0 4467
    Ýaqytsha saqtaý qoımalarynyń qyzmetindegi máseleler
    Ýaqytsha saqtaý qoımalarynyń qyzmetindegi máseleler
    Ýaqytsha saqtaý qoımalarynyń qyzmetindegi máseleler
    Jekemenshik bıznes óziniń zańdyq quqyǵyn taptatpas úshin aımaqtyq atqarýshy organdardan, jemqorlyqqa qarsy mekemelerden kómek suraıdy.
    Aýdıo tyńdaý
    13/12/2018 17:12 0 532
    Qazirgi urpaq Qazaqstandy álemdegi eń damyǵan elderdiń qataryna qosýy tıis - Almaty ákimi
    Qazirgi urpaq Qazaqstandy álemdegi eń damyǵan elderdiń qataryna qosýy tıis - Almaty ákimi
    Qazirgi urpaq Qazaqstandy álemdegi eń damyǵan elderdiń qataryna qosýy tıis - Almaty ákimi
    Memleket basshysynyń kezekti «Uly dalanyń jeti qyry» atty maqalasy sol baǵdarlamanyń tolyqtyrylǵan nusqasy, jalǵasy is­petti
    13/12/2018 12:23 0 1519
    Men dıssertasıamdy qalaı qorǵadym?
    Men dıssertasıamdy qalaı qorǵadym?
    Men dıssertasıamdy qalaı qorǵadym?
    Dıssertasıa - magıstranttyń eki jylǵy biliminiń qorytyndysy.
    14/12/2018 13:29 0 358
    Roza О́mirbekova: Ata-anam "Jeltoqsanǵa" qatysqanymdy 30 jyl boıy bilgen joq
    Roza О́mirbekova: Ata-anam "Jeltoqsanǵa" qatysqanymdy 30 jyl boıy bilgen joq
    Roza О́mirbekova: Ata-anam "Jeltoqsanǵa" qatysqanymdy 30 jyl boıy bilgen joq
    Eger sol sýretten otyz jyl buryn bizdi tanyp qoısa, túrmeniń bir jerinde shirip jatar ma edik?!
    Aýdıo tyńdaý
    14/12/2018 13:53 2 4066
    Áýezov aýdanynda  «Baqytty otbasy-baqytty balalyq shaq» atty merekelik is-shara ótti
    Áýezov aýdanynda «Baqytty otbasy-baqytty balalyq shaq» atty merekelik is-shara ótti
    Áýezov aýdanynda «Baqytty otbasy-baqytty balalyq shaq» atty merekelik is-shara ótti
    Merekelik keshte búldirshinder anımasıalyq shoýlardy tamashalap án aıtyp, bı bılep ýaqyttaryn qyzyqty ótkizdi
    13/12/2018 17:42 0 1593
    Qazaqstandyq ánshi-bokser qarsylasyn nokaýtpen jeńdi
    Qazaqstandyq ánshi-bokser qarsylasyn nokaýtpen jeńdi
    Qazaqstandyq ánshi-bokser qarsylasyn nokaýtpen jeńdi
    Nátıjesinde otandasymyz kásibı rıngte altynshy jeńisine qol jetkizdi
    Aýdıo tyńdaý
    16/12/2018 16:35 0 1467