1980 jyl. Tozaqtan shyqqan  ún: ańyz ba, aqıqat pa? (vıdeo)

1980 jyl. Tozaqtan shyqqan  ún: ańyz ba, aqıqat  pa? (vıdeo)
Ⓒashyq derekkóz

1980-jyldary burynǵy Keńes Odaǵynda oqymysty-geologtar jerdi 12 shaqyrym tereńdikke deıin burǵylap, tozaqtyń týra ústinen túskeni týraly biletin bolarsyz.  Keńestik burǵyshylar skvajınaǵa mıkrofon baılap túsirip, tozaqy bolǵan mıllıondaǵan adamdardyń qorqynyshty daýystaryn jazyp alǵan.  Bul dybys-jazbany  ınternetten  óz qulaǵyńyzben estýge  bolady. Burǵyshylardyń jeti qat jer astynan jazyp alǵan daýysynan shynymen de mıllıondaǵan adamdardyń qınala shyńǵyryp, shýlasyp jatqanyn tap-taza estısiz. Eriksiz deneńiz túrshigedi.

Jer astynan jetken bul daýystyń qandaı qupıasy bar, shyndyq pa, álde jaı ańyz ba?  Jurtty áli-kúnge deıin ýlatyp-shýlatqan aýdıojazbanyń shyndyq, ne jasandy ekenin óz ýaqytynda  joqqa shyǵaryp, resmı túrde ún qatqan eshkim bolmaǵan. Odan beri de otyz jylǵa taıaý  ýaqyt ótip ketti.

Tarıhta bul qupıa daýys týrasynda jazǵandardyń bári  jobanyń jetekshisi Dmıtrıı Azzakov degenge silteme jasaıdy. Azzakov bylaı depti: «Komýnıs retinde men Bıblıaǵa senbeımin, biraq oqymysty ǵalym retinde endi tozaqtyń bar ekenine ımandaı senetin boldym. Biz estigenimiz ben kórgenimizdi aıtyp otyrmyz. Sondyqtan da tozaqqa týra túsetin joldy burǵylaǵanymyzǵa asa senimdimiz». Bul esim alǵash 1989 jyly baspasóz betine  shyqty. Iaǵnı Fınlándıada shyǵatyn jastar gazetinde  sol kezde jazylǵandaı, SSRO-da Batys Sibirdi burǵylaý kezinde 14,4 shaqyrym tereńdikke jetken keńestik geologtar kenet burǵynyń  úńgirge nemese bos keńistikke tap bolǵanyn baıqaıdy. Geologtardyń eshqaısysy da mundaı tereńdikte bos keńistik bolady dep oılamaǵan. Sóıtip, uńǵymadan burǵyny arnaıy kranmen 70 saǵat ishinde sýyrǵanda, tereńdikte qatty jarylys bolǵandaı, otty jalyn  syrtqa lap etedi. Týra burǵymen  birge tisi aqsıǵan, tyrnaǵy tarbıǵan, úlken yzaly kózdi maqulyq ere shyǵyp, kózdi ashyp-jumǵansha ǵaıyp bolǵandaı. Týra sol kezde oqıǵa ornynda bolǵandar ony solaı elestetedi. Jumysshylar men ınjenerlerdiń kóbisi záresi ushqannan tura-tura qashady. Burǵyshylar bul nárseni odan ári zerttemek bolyp, lıtosferli plıtalardyń qozǵalysyn jazyp alýǵa arnalǵan mıkrofondy skvajınaǵa túsirgende… qınalyp shyńǵyrǵan adamdardyń daýystaryn estıdi. «Alǵashynda biz bul daýysty burǵylaý qondyrǵysynan shyǵyp jatqan bolar destik, biraq tyńǵylyqty teksergenimizde shynymen kúdigimiz rastaldy. Bul bir ǵana adamnyń shyńǵyrǵan daýsy emes. Júzdegen mıllıon  adamnyń úni. Baqytymyzǵa oraı, biz bul qorqynyshty daýysty magnıtofon lentasyna jazyp aldyq»,– deıdi Azzakov.

Azzakov degenniń  kim ekeniń zertteýshiler áli kúnge deıin tappaǵan. Ayzǵa aınalyp ketken bul maqalany  fınder gazetke 1-sáýirdegi ázil kúnine oraılastyryp salǵan eken. Ary qaraı álemge birden qaýlap  tarap ketken. Fın  gazetine shyqqan bul maqalany  kezinde SSRO-nyń barlyq gazeti jarysa basty deýge bolady. Sekseninshi jyldardyń sońynda bul oqıǵany Amerıka telekompanıalarynan bastap, shet eldiń barlyq aqparat quraldary «orystar tozaqtan malǵundy bosatyp jiberdi» dep shýlatty. Solardyń birinde keńes burǵylaýshylarymen birge shet eldik azamattardyń bolǵandyǵy aıtylady.  Olar keıinnen  óz ómirleri úshin qorqyp,  tyǵylyp júrgenge uqsaıdy-mys.

«Eger olar qaıtadan SSRO-ǵa barsa, túrmede keminde on bes jyl otyrady. Jer astynan shyqqan adam daýystarynyń ashylýy orystardy dúrliktirgeni sonshalyq, olar basynda shet eldik jumysshylarmen ne isterin bilmeı qatty sasqan».

«Eger bul oqıǵa Brejnevtiń kezinde bolǵanda, bizdi óltirtetinine eshqandaı kúmánimiz joq. Bizdiń bárimizdi eki kúnnen keıin SSRO-dan shyǵaryp jiberdi. Orystar eger bul týraly aýyzdaryńdy ashsańdar ómirleriń qıylady dep qorqytty»,– deıdi  sheteldik BAQ quraldarynda sóz alǵandar.

Biraq SSRO-da shyn máninde mundaı tereń burǵylaý Batys Sibirde emes, Mýrmansk oblysyndaǵy Kolskaıa uńǵymasynda júrgizilip jatqan-dy. Onda 16 zertteý laboratorıasy  jumys istep, ony SSRO geologıa mınıstri tikeleı basqaryp otyrǵan. 1970 jyly Lenınniń 100 jyldyǵyna baılanysty  bastalǵan burǵylaý jumysynyń kúrdeliligi ǵaryshty alǵash ıgergenmen teń bolmasa, kem bolmaıtyn. 1983 jyly keńestik burǵylaýshylar týra 12 shaqyrym tereńdikke jetken-di. Qalǵan 262 metrdi jeti jylda áreń degende qazyp shyqty. Álgi shet eldik gazette aıtylǵandaı, 14 shaqyrym emes, burǵylaýshylar 12 262 shaqyrym  tereńdikke 1990 jyly ǵana jetken. Álemde eshbir eldiń burǵylaýshylary dál mundaı tereńdikke jetpegen, Gınnestiń Rekordtar kitabyna engen uńǵyma «tozaqqa aparatyn jol» atanyp ketken-di. Sebebi árbir burǵylanǵan jańa shaqyrym kezinde SSRO-da baqytsyzdyq bolyp otyrǵan. Onyń ústine burǵylaý jumystary kezinde túsiniksiz apattar kóbeıip, beımálim kúshter kedergi keltirgen.  Burǵyshylar týra 13 myń shaqyrym tereńdikke jetkende SSRO tarap tyndy. Kózdelgen maqsat 15 myń shaqyrym tereńdikke deıin qazý bolatyn. Ary qaraı bul isti burynǵy SSRO-nyń izbasary Reseı  jalǵastyrǵanmen, burǵylaýǵa qarjy jetispeýshiligine baılanysty degen syltaýmen 1995 jyly birjola toqtatyldy.  Kóptegen halyqaralyq qorlar bul jobaǵa qarjy quıýǵa daıyn ekendikterin málimdegenmen, 220 gradýs ystyq temperatýrada mıkrofonǵa shýlasa shyńǵyrǵan adamdardyń daýsy jazylyp qalǵan álgi mıstıkalyq sumdyqtan júrekteri qatty shaılyqty ma, burǵylaýshylar bul isti osy kúnge deıin qaıtyp qolǵa alǵan joq. Gınnestiń Rekordtar kitabyna engen bul sumdyq joba búginde adamzattyń planetanyń eń tereń qabatyna  suǵyna jetkenin aıǵaqtaıtyn belgi  qana, uńǵyma betine betine lúk jabylǵan kúıde miz baqpaı tur. Ol jerde qazir tehnıka da, adam da qalmaǵan. Al birjola jabylǵan sensasıalyq jobanyń jetekshisi, tehnıka ǵylymdarynyń doktory, akademık Davıd Gýberman jer astynan jazylyp alynǵan daýys týraly ǵylymı kongreste ózine qoıylǵan suraqqa «jer asty áleminiń qupıasy bizge áli beımálim» dep bulyńǵyr túrde jaýap bergen.

«Sonymen kúni búginge deıingi álemdegi eń tereń uńǵyma ǵylymǵa ne berdi?» degen suraqqa keleıik. Aldymen Jer planetasynyń jasy 3 mlrd jyl ekeni anyqtaýǵa múmkindik berdi. 6840 metr tereńdikten keıin ǵalymdar jer betinde budan 2,5 mlrd jyl buryn ne bolǵanyna boljam jasady. Planetada tirshilik belgisi burynǵy zertteýge qaraǵanda 1,5 mıllıard jyl buryn paıda bolǵanyna kóz jetkizdi. Mektep oqýlyqtarynda aıtylyp júrgendeı, jer qyrtysy granıt, bazalttan ǵana turmaıtyn kúrdeli ekeni anyqtaldy. Álemdegi eń tereń uńǵyma júrgizgen  burǵylaýshylar Jerdiń qaq ortasyna deıingi joldyń tek  0,18 paıyzyn ǵana  júrip ótýge murshasy jetipti. Al Jerdiń qaq ortasyna jetý úshin  áli 6400 shaqyrym  kerek-ti...

Tóreǵalı TÁSHENOV

«Qamshy» silteıdi

Pikir aıtý

Pikir qaldyrýshynyń tirkelýi mindetti. KİRÝ / TİRKELÝ


    1
    Tramp erekshe tabynýshysymen kezdesti
    22/05 03:58 0 78
    2
    10 jyl: "Muhtar Jákishev óz balalaryna qajet..."
    22/05 03:23 0 96
    3
    "Qurbaqa jegizý" tásili: ózińe unamaıtyn isten qalaı nátıje shyǵarýǵa bolady?
    22/05 02:07 0 96
    Orta eseppen 2,5 mln teńge jalaqy tóleıtin qalany bilesiz be?
    22/05 01:48 0 149
    Zelenskıı Reseımen birge referendým ótkizýge daıyn
    22/05 01:47 0 234

    Tanystyrylǵandar

    Mańǵystaýda 2 mıllıard dollar kólemindegi jańa ınvestısıalyq jobalar júzege aspaq
    Mańǵystaýda 2 mıllıard dollar kólemindegi jańa ınvestısıalyq jobalar júzege aspaq
    Mańǵystaýda 2 mıllıard dollar kólemindegi jańa ınvestısıalyq jobalar júzege aspaq
    Mańǵystaýda 2 mıllıard dollar kólemindegi jańa ınvestısıalyq jobalar júzege aspaq
    Aýdıo tyńdaý
    17/05/2019 15:50 0 282
    Qytaılyq kásipkerler qazaqtyń kıizine qyzyǵa bastady
    Qytaılyq kásipkerler qazaqtyń kıizine qyzyǵa bastady
    Qytaılyq kásipkerler qazaqtyń kıizine qyzyǵa bastady
    20-26 mamyr aralyǵynda Qytaıdyń mádenıet pen týrızm aptalyǵy ótedi. Oǵan osy eldiń ártisteri, qolónershileri, ýshý sheberleri men saýdagerleri keledi.
    Aýdıo tyńdaý
    18/05/2019 07:35 0 615
    Eshqandaı rezıdensıa kerek emes: Zelenskıı qaıda turatynyn málimdedi
    Eshqandaı rezıdensıa kerek emes: Zelenskıı qaıda turatynyn málimdedi
    Eshqandaı rezıdensıa kerek emes: Zelenskıı qaıda turatynyn málimdedi
    Men rezedensıada turýdyń eshqandaı sebebin kórip turǵan joqpyn...
    Aýdıo tyńdaý
    19/05/2019 00:47 0 1736
    Ǵajap! Kógershin meshit kúmbezin kóterýge kómektesti(vıdeo)
    Ǵajap! Kógershin meshit kúmbezin kóterýge kómektesti(vıdeo)
    Ǵajap! Kógershin meshit kúmbezin kóterýge kómektesti(vıdeo)
    Olardyń oılarynsha, munda bir tylsym qudiret bar.
    Aýdıo tyńdaý
    19/05/2019 16:36 0 3474
    Qazaqstandaǵy jalǵyz kallıgraf – Asylbek Orynbasarov (suhbat, foto)
    Qazaqstandaǵy jalǵyz kallıgraf – Asylbek Orynbasarov (suhbat, foto)
    Qazaqstandaǵy jalǵyz kallıgraf – Asylbek Orynbasarov (suhbat, foto)
    Protezderimen, tipti qylqalamdy aýzyna qystyryp qoıyp kórkem jazý jazatyn eki qoly joq sheberlerdi de kórgenmin.
    Aýdıo tyńdaý
    19/05/2019 17:50 1 745
    "Dımash, sen saıasatker emessiń..."
    "Dımash, sen saıasatker emessiń..."
    "Dımash, sen saıasatker emessiń..."
    Dımash ulym! Saǵan bir aıtarym, sen qazir álem bilgen ánshisiń.
    Aýdıo tyńdaý
    19/05/2019 23:36 1 6881
    Nurlan Noǵaev Atyraýdaǵy bilim berý salasy qyzmetkerlerin attestasıadan ótkizýdi tapsyrdy
    Nurlan Noǵaev Atyraýdaǵy bilim berý salasy qyzmetkerlerin attestasıadan ótkizýdi tapsyrdy
    Nurlan Noǵaev Atyraýdaǵy bilim berý salasy qyzmetkerlerin attestasıadan ótkizýdi tapsyrdy
    Nurlan Noǵaev aımaqtaǵy bilim berý sapasynyń kóńil kónshitpeıtinin aıtty.
    20/05/2019 00:14 0 76
    Atyraýda dezınfeksıalaý jumystary tórt aýysymda júzege asyrylady
    Atyraýda dezınfeksıalaý jumystary tórt aýysymda júzege asyrylady
    Atyraýda dezınfeksıalaý jumystary tórt aýysymda júzege asyrylady
    Atyraýda jergilikti bılik masamen kúresý jumystaryn bastady.
    20/05/2019 00:23 0 76
    Qudyqtan sý  tasıtyn eń kedeı prezıdent kim?
    Qudyqtan sý tasıtyn eń kedeı prezıdent kim?
    Qudyqtan sý tasıtyn eń kedeı prezıdent kim?
    Ony álemdegi eń kedeı prezıdent dep te ataıdy.
    Aýdıo tyńdaý
    20/05/2019 01:30 0 3223
    Zelenskıı “ket” dedi. Ketti!
    Zelenskıı “ket” dedi. Ketti!
    Zelenskıı “ket” dedi. Ketti!
    Ýkraınanyń qorǵanys mınıstri Stepan Poltorak men Qaýipsizdik qyzmetiniń basshysy Vasılıı Grısak ostavkaǵa ketti
    Aýdıo tyńdaý
    20/05/2019 14:38 0 1444
    Ózge oqýshynyń ornyna jarysqa barǵan 15 jastaǵy bala qaza tapty
    Ózge oqýshynyń ornyna jarysqa barǵan 15 jastaǵy bala qaza tapty
    Ózge oqýshynyń ornyna jarysqa barǵan 15 jastaǵy bala qaza tapty
    Oblystyq densaýlyq saqtaý basqarmasy balanyń ólimine júrek talmasy sebep bolǵan dep málimdeme jasady.
    Aýdıo tyńdaý
    21/05/2019 10:39 0 3313
    Lázzat Súıindik jańa qyzmetke taǵaıyndaldy
    Lázzat Súıindik jańa qyzmetke taǵaıyndaldy
    Lázzat Súıindik jańa qyzmetke taǵaıyndaldy
    QR aqparat jáne qoǵamdyq damý mınıstriniń buıryǵymen Lázzat Keńesqyzy Súıindik QR AQDM Aqparat komıtetiniń tóraıymy laýazymyna taǵaıyndaldy.
    Aýdıo tyńdaý
    21/05/2019 11:47 0 201
    Ýkraına saǵan aıtam, Qazaqstan, sen tyńda!
    Ýkraına saǵan aıtam, Qazaqstan, sen tyńda!
    Ýkraına saǵan aıtam, Qazaqstan, sen tyńda!
    Ýkraınanyń jańa saılanǵan prezıdenti Vladımır Zelenskıı ulyqtaý rásiminen keıin eldiń saıasaty men jaǵdaıyn ózgertýge kiristi
    Aýdıo tyńdaý
    21/05/2019 12:11 0 4267
    Sırıadan kelgender kórgen qorlyqtary týraly aıtty (vıdeo)
    Sırıadan kelgender kórgen qorlyqtary týraly aıtty (vıdeo)
    Sırıadan kelgender kórgen qorlyqtary týraly aıtty (vıdeo)
    Soǵys oshaǵynan kelgen bala túrli-tústi sýret salýǵa bolatynyn bilmeıtindeı kórinedi.
    21/05/2019 17:31 0 526
    Zelenskıı Reseımen birge referendým ótkizýge daıyn
    Zelenskıı Reseımen birge referendým ótkizýge daıyn
    Zelenskıı Reseımen birge referendým ótkizýge daıyn
    Vladımır Zelenskııdiń shtaby Donbass máselesi boıynsha Reseımen birge referendým ótkizý týraly oı tolǵaýda
    22/05/2019 01:47 0 234